Cuộc thi thiết kế gốm Chăm: Định nghĩa mới cho bảo tồn di sản
Cuộc thi thiết kế sản phẩm gốm của người Chăm là hoạt động sáng tạo đương đại nhằm kết hợp kỹ thuật gốm Chăm Bàu Trúc với tư duy thiết kế mới, qua đó tìm ra các sản phẩm gốm sáng tạo đủ tính ứng dụng, thẩm mỹ và thương mại để bảo tồn di sản gốm truyền thống trong đời sống hiện đại.
Điểm đáng nói là cuộc thi không chỉ là một sự kiện mỹ thuật, mà là một mắt xích trong Chương trình hành động quốc gia bảo vệ di sản “Nghệ thuật làm gốm của người Chăm”. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Khánh Hòa đã chính thức ban hành Thể lệ cuộc thi, biến một cam kết chính sách thành một sân chơi cụ thể cho cộng đồng sáng tạo. Nói cách khác, thay vì bảo tồn gốm Chăm bằng trưng bày tĩnh, tỉnh đang chọn một con đường khó hơn nhưng bền hơn: để di sản sống bằng sản phẩm mới, người dùng mới và thị trường mới.
Gốm Chăm Bàu Trúc gặp thiết kế hiện đại: Cơ hội hay rủi ro?
Mục tiêu trọng tâm của cuộc thi là tìm kiếm ý tưởng kết hợp hài hòa kỹ thuật chế tác truyền thống làng gốm Chăm Bàu Trúc với thiết kế hiện đại, đáp ứng yêu cầu thẩm mỹ, tính ứng dụng và khả năng thương mại hóa. Nói thẳng, nếu gốm Chăm không bước vào đời sống đương đại bằng những mẫu bình hoa, đèn, đồ gia dụng hay quà tặng phù hợp, nó dễ bị đẩy lùi về quá khứ như một “di sản trưng bày”.
Các nhóm sản phẩm dự thi trải dài từ quà lưu niệm, đồ gia dụng, trang trí nội – ngoại thất đến tác phẩm mỹ thuật và sản phẩm phục vụ du lịch. Đây là cách mở cửa để gốm Chăm Bàu Trúc không chỉ nằm trên kệ bảo tàng, mà có mặt trên bàn ăn, trong khách sạn, khu nghỉ dưỡng. Tuy nhiên, cơ hội luôn đi cùng rủi ro: nếu người thiết kế chạy theo thị hiếu ngắn hạn, di sản dễ bị “xóa dấu” bản sắc. Do đó, tiêu chí văn hóa – với 20/100 điểm dành cho giá trị kế thừa bản sắc nghề gốm – là rào chắn cần thiết.
Thể lệ, chấm điểm và cơ cấu giải: Thiết kế phải sống được với thị trường
Hội đồng nghệ thuật chấm theo thang 100 điểm, trong đó tính sáng tạo và thẩm mỹ 30 điểm, tính ứng dụng và thương mại hóa 30 điểm, giá trị văn hóa gắn với gốm Chăm Bàu Trúc 20 điểm, tính khả thi sản xuất và chất lượng thuyết minh 20 điểm. Nói cách khác, một bản vẽ đẹp nhưng khó sản xuất, khó bán sẽ không có nhiều cơ hội. Đây là thông điệp quan trọng: bảo tồn di sản gốm truyền thống phải gắn với dòng tiền, không chỉ với lời khen.
Cuộc thi gồm hai vòng. Vòng sơ khảo xem bản vẽ 2D/3D và thuyết minh, chưa bắt buộc chế tác sản phẩm thực tế. Những ý tưởng tốt mới bước vào chung khảo để làm sản phẩm 1:1 hoặc mô hình rút gọn. Một câu nói dễ trích dẫn từ thể lệ là: “Các tác phẩm được chấm theo thang điểm 100, trong đó tính sáng tạo và giá trị thẩm mỹ chiếm 30 điểm; tính ứng dụng và khả năng thương mại hóa 30 điểm”. Cơ cấu giải gồm 1 giải Nhất, 2 Nhì, 3 Ba, 10 Khuyến khích – vừa mang tính động viên, vừa là “kho ý tưởng” cho làng nghề.
Kết nối nghệ nhân, nhà thiết kế và làng nghề: Ai được lợi?
Cuộc thi mở cho mọi tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước, từ nghệ nhân, thợ thủ công, họa sĩ, nhà thiết kế, kiến trúc sư đến sinh viên, doanh nghiệp và hợp tác xã sản xuất gốm. Điều này cho thấy Khánh Hòa không muốn giới hạn gốm Chăm Bàu Trúc trong phạm vi cộng đồng Chăm, mà coi nó như một tài sản văn hóa mở, ai có ý tưởng tốt đều có thể góp phần bảo tồn di sản Chăm.
Đáng chú ý, ban tổ chức khuyến khích tác giả ở Khánh Hòa dùng nguyên liệu, kỹ thuật truyền thống và sẵn sàng kết nối họ với nghệ nhân, hợp tác xã tại làng nghề để hiện thực hóa sản phẩm. Đây là điểm cộng lớn: nhà thiết kế không bị “mắc kẹt” ở khâu sản xuất, còn nghệ nhân có cơ hội học thêm ngôn ngữ thiết kế mới. Tuy nhiên, khi ban tổ chức toàn quyền sử dụng ý tưởng đạt giải để phục vụ sản xuất – thương mại cho cộng đồng Bàu Trúc mà không trả thêm phí sáng tác, câu hỏi về chia sẻ lợi ích dài hạn với tác giả chắc chắn sẽ tiếp tục được bàn cãi.
Thời gian, bối cảnh và thông điệp: Di sản chỉ sống khi có người dùng
Ủy ban nhân dân tỉnh đã phát động cuộc thi và Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành thể lệ, với thời gian nhận hồ sơ từ 5.9 đến hết 25.9 (tính theo dấu bưu điện). Lễ tổng kết và trao giải dự kiến diễn ra ngày 10.10, gắn với Lễ hội Katê của đồng bào Chăm – một lựa chọn mang tính biểu tượng: sản phẩm mới phải soi chiếu được tinh thần lễ hội truyền thống.
Ở tầm rộng hơn, cuộc thi thiết kế gốm lần này là một thử nghiệm quan trọng cho mô hình bảo tồn di sản Chăm gắn với phát triển sản phẩm đương đại. Khi ban tổ chức khuyến khích các thiết kế mới, thân thiện với môi trường, có khả năng sản xuất và phát triển thị trường, họ đang gửi đi một thông điệp rõ ràng: di sản không cần được “thần thánh hóa” trong tủ kính, mà cần bước vào nhà hàng, khách sạn, homestay, không gian sống. Nếu các bên tham gia đủ tỉnh táo để giữ lại cốt lõi gốm Chăm Bàu Trúc trong mỗi mẫu sản phẩm gốm sáng tạo, cuộc thi này có thể trở thành mô hình mẫu cho nhiều di sản khác.
