Từ di sản UNESCO đến cuộc thi thiết kế gốm Chăm mang tầm quốc gia
Cuộc thi thiết kế sản phẩm gốm của người Chăm là một hoạt động sáng tạo được tổ chức tại Khánh Hòa, nhằm tìm kiếm thiết kế mới cho gốm Chăm Bàu Trúc, đồng thời bảo tồn kỹ thuật thủ công độc đáo, bản sắc văn hóa và giá trị di sản UNESCO Việt Nam, đưa nghệ thuật gốm truyền thống bước vào đời sống hiện đại và du lịch văn hóa Khánh Hòa. Điểm đáng nói là cuộc thi này không đơn thuần trưng bày sản phẩm, mà được đặt trong khuôn khổ Chương trình hành động quốc gia bảo vệ và phát huy giá trị “Nghệ thuật làm gốm của người Chăm” – di sản văn hóa phi vật thể đã được UNESCO ghi danh. Điều đó cho thấy Khánh Hòa lựa chọn con đường chủ động: dùng thiết kế, sáng tạo và công nghiệp văn hóa để cứu một di sản đang cần bảo vệ khẩn cấp, thay vì chỉ kêu gọi lòng thương cảm. Theo mô hình đã được công bố, cuộc thi gồm hai vòng: sơ khảo và chung khảo, với cơ cấu 16 giải thưởng gồm 01 Giải Nhất, 02 Giải Nhì, 03 Giải Ba và 10 Giải Khuyến khích. Đây không chỉ là giải thưởng mang tính khích lệ, mà là lời mời nghiêm túc gửi tới cộng đồng sáng tạo toàn cầu: hãy coi gốm Chăm như một chất liệu thiết kế sống, chứ không phải cổ vật trưng trong tủ kính.
Làng gốm Bàu Trúc: kỹ thuật bước giật lùi và sức hút với nhà thiết kế
Muốn hiểu vì sao cuộc thi thiết kế gốm lại quan trọng, phải bắt đầu từ chính làng gốm Bàu Trúc Khánh Hòa – một trong những làng gốm cổ xưa nhất Đông Nam Á, nổi bật với phương pháp làm gốm thủ công không dùng bàn xoay, nặn bằng tay, nghệ nhân bước giật lùi, tự xoay quanh sản phẩm. Những chi tiết tưởng như nhỏ ấy chính là "DNA" của nghệ thuật gốm truyền thống Chăm: chậm rãi, trực cảm và đầy ký ức. Thế nhưng, nếu chỉ dừng ở tính độc đáo, Bàu Trúc sẽ mãi là điểm tham quan, không trở thành nguồn sống. Khánh Hòa rõ ràng không chấp nhận điều đó. Cuộc thi thiết kế gốm chủ động khai thác hoa văn, họa tiết truyền thống, tri thức dân gian và các yếu tố đặc trưng làng nghề để thúc đẩy thế hệ thiết kế mới. Nói cách khác, họ mời các nhà thiết kế đến không chỉ để chiêm ngưỡng, mà để "cộng tác sáng tạo" với chính di sản. Các nhóm sản phẩm dự thi được mở rộng: từ quà tặng lưu niệm, đồ gia dụng, đồ dùng sinh hoạt đến trang trí nội thất, ngoại thất, sản phẩm mỹ thuật – nghệ thuật, sản phẩm phục vụ hoạt động văn hóa, du lịch và các sản phẩm gốm ứng dụng khác. Điều này cho thấy định hướng rất rõ ràng: gốm Chăm Bàu Trúc phải bước vào nhà, vào khách sạn, bảo tàng, lễ hội – không chỉ nằm trong ký ức cộng đồng Chăm.
Cuộc chơi toàn cầu: mở cửa cho nhà thiết kế trong và ngoài nước
Điểm khác biệt lớn của cuộc thi thiết kế gốm Chăm lần này nằm ở đối tượng tham gia: không giới hạn trong nội bộ làng nghề, mà mở rộng cho các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước có năng lực, kinh nghiệm hoặc quan tâm đến thiết kế, sáng tạo sản phẩm gốm và phát triển nghề thủ công truyền thống. Nghệ nhân, thợ thủ công, họa sĩ, nhà điêu khắc, nhà thiết kế, kiến trúc sư, giảng viên, sinh viên, doanh nghiệp, hợp tác xã, cơ sở sản xuất gốm, tổ chức hoạt động trong lĩnh vực văn hóa, du lịch, công nghiệp văn hóa, thủ công mỹ nghệ đều có thể tham gia. Quan trọng hơn, cuộc thi không buộc tác giả phải chế tác sản phẩm bằng nguyên liệu và kỹ thuật truyền thống ngay từ vòng sơ khảo. Người tham gia có thể gửi bản vẽ, mô hình thiết kế hoặc sản phẩm mẫu, kèm thuyết minh về ý tưởng, giá trị văn hóa, công năng, vật liệu, khả năng sản xuất và thương mại hóa. Cách tổ chức này phá bỏ rào cản kỹ thuật, cho phép một nhà thiết kế trẻ ở bất kỳ đâu trên thế giới gửi ý tưởng đến Bàu Trúc. Theo quy định, hồ sơ, tác phẩm dự thi được tiếp nhận đến hết ngày 25/9/2026 tại Trung tâm Văn hóa tỉnh Khánh Hòa, số 05 đường 2/4, phường Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa, qua nộp trực tiếp hoặc dịch vụ bưu chính; thông tin liên hệ gồm điện thoại 0985 514 791 (Lê Thị Thúy) và email trungtamvanhoatinhkhanhhoa@gmail.com. Đây là câu nói rất rõ ràng của địa phương: "Di sản Chăm không đóng kín – chúng tôi chờ ý tưởng từ mọi nơi".
Từ bản vẽ đến sản phẩm và động lực mới cho du lịch văn hóa Khánh Hòa
Nếu nhiều cuộc thi thiết kế thường dừng lại ở bộ sưu tập ý tưởng, thì cuộc thi gốm Chăm Bàu Trúc lại chọn hướng đi khác: đưa thiết kế từ bản vẽ đến sản phẩm thực tế. Với các tác phẩm vào vòng chung khảo, Ban Tổ chức sẽ kết nối tác giả với nghệ nhân, hợp tác xã và cơ sở sản xuất gốm Chăm Bàu Trúc để hoàn thiện sản phẩm theo ý tưởng thiết kế. Điều này vừa đặt ý tưởng trong điều kiện sản xuất, vừa tạo cơ hội giao lưu, hợp tác giữa đội ngũ sáng tạo với cộng đồng làng nghề. Các tác phẩm đạt giải sẽ được giới thiệu, quảng bá, trưng bày và kết nối với nghệ nhân, hợp tác xã, cơ sở sản xuất và doanh nghiệp để nghiên cứu hoàn thiện, sản xuất và phát triển sản phẩm trên cơ sở phù hợp quy định pháp luật. Cuộc thi hướng tới lựa chọn những mẫu thiết kế có tiềm năng để ứng dụng vào sản xuất, phục vụ phát triển công nghiệp văn hóa, du lịch và kinh tế làng nghề. Nói cách khác, du lịch văn hóa Khánh Hòa không chỉ dựa vào phong cảnh biển, mà đang quyết tâm biến gốm Chăm Bàu Trúc thành một trụ cột trải nghiệm: từ sản phẩm lưu niệm đến không gian nội thất của các điểm đến. Đây là bước đi mang tính chiến lược: thay vì để nghệ nhân tự xoay xở đầu ra, chính quyền dùng cuộc thi để kéo nhà thiết kế, doanh nghiệp và du lịch vào cùng một bàn. Khi sản phẩm gốm mang tính thẩm mỹ, ứng dụng và có khả năng thương mại hóa, di sản Đức tin và tri thức dân gian Chăm được dịch sang "ngôn ngữ thị trường" mà vẫn giữ được linh hồn.
Lễ hội Katê và lễ hội gốm Chăm Bàu Trúc: không gian sống cho di sản
Cuộc thi thiết kế gốm không tồn tại đơn lẻ; nó được đặt cạnh Lễ hội Katê – một trong những thời khắc văn hóa lớn nhất của người Chăm. Lễ hội Katê năm 2026 diễn ra từ ngày 5/10 đến 12/10, với lễ rước y trang và dâng lễ tại các đền, tháp Chăm như tháp Pô Klong Garai, tháp Pô Rômê ở Khánh Hòa và tháp Pô Sah Inư, đền thờ Pô Nit ở Lâm Đồng vào ngày 1/7 Chăm lịch, tức 10/10 dương lịch. Cùng với các nghi lễ truyền thống là nhiều hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao, trò chơi dân gian, giới thiệu văn hóa và sản phẩm địa phương. Điểm nhấn ở Khánh Hòa là Lễ hội gốm Chăm Bàu Trúc lần thứ I, diễn ra tại xã Ninh Phước từ ngày 10 đến 12/10 với quy mô cấp xã mở rộng, có sự tham gia của các địa phương lân cận. Lễ hội này gắn với Katê nhằm tôn vinh bản sắc văn hóa, tín ngưỡng và giá trị di sản “Nghệ thuật làm gốm của người Chăm” – di sản được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp; đồng thời tôn vinh nghệ nhân, cộng đồng thực hành di sản và các làng nghề truyền thống. Khi lễ hội kết nối với cuộc thi, gốm Chăm không chỉ là sản phẩm trưng bày, mà xuất hiện trong trình diễn nghệ thuật làm gốm, các điểm tham quan và hoạt động du lịch. Thông điệp ở đây rất rõ: di sản không sống bằng bảo tàng, mà sống bằng lễ hội, bằng những cuộc gặp giữa người Chăm, du khách, nhà thiết kế và doanh nghiệp. Cuộc thi thiết kế gốm Chăm, nếu được nuôi dưỡng qua nhiều mùa Katê, có thể trở thành "trục sáng tạo" lâu dài, giúp nghệ thuật gốm truyền thống vừa được bảo vệ, vừa trở thành sinh kế bền vững cho cộng đồng.
