Lễ hội gốm Chăm: Di sản cần bảo vệ phải được “sống” cùng cộng đồng
Lễ hội gốm Chăm Bàu Trúc tại xã Ninh Phước là sự kiện văn hóa lần đầu được tổ chức nhằm đưa nghề gốm truyền thống Chăm – một di sản UNESCO gốm – từ không gian bảo tàng ra đời sống thường ngày, để du khách trực tiếp tham gia trải nghiệm thủ công và hiểu sâu hơn mối liên hệ giữa kỹ thuật tạo hình cổ xưa, cộng đồng Chăm và phát triển du lịch địa phương. Lễ hội gốm Chăm không nên chỉ được nhìn như một hoạt động vui chơi theo mùa, mà là bước thử nghiệm táo bạo: biến lễ hội thành công cụ giáo dục di sản, trao lại quyền kể câu chuyện cho chính nghệ nhân Bàu Trúc Khánh Hòa. Nếu không để cộng đồng và du khách chạm tay vào đất, vào lửa, di sản sẽ mãi nằm trên văn bản, khó thoát khỏi tình trạng cần bảo vệ khẩn cấp.
Bàu Trúc Khánh Hòa: Từ làng gốm cổ Đông Nam Á đến không gian trải nghiệm
Điểm khiến lễ hội gốm Chăm ở Bàu Trúc đặc biệt đáng chú ý là bối cảnh: đây là một trong những làng gốm cổ xưa nhất Đông Nam Á, nổi bật với phương pháp làm gốm thủ công không dùng bàn xoay, nặn bằng tay, nghệ nhân bước giật lùi, tự xoay quanh sản phẩm. Khi một không gian nghề cổ như vậy lần đầu tiên mở hội quy mô cấp xã mở rộng, diễn ra từ ngày 10 đến 12/10 với sự tham gia của các địa phương lân cận, lựa chọn đó thể hiện một tư duy mới về bảo tồn. Thay vì đóng khung Bàu Trúc trong danh mục gốm truyền thống Chăm, chính quyền Ninh Phước để làng nghề trở thành điểm đến sinh động của du lịch cộng đồng, gắn với lễ hội Katê, tín ngưỡng Pô Klong Can và chuỗi hoạt động văn hóa – thể thao. Di sản ở đây không đứng riêng, mà hòa vào dòng chảy đời sống Chăm đương đại.
Du khách hóa thân nghệ nhân: Trải nghiệm thủ công là cách học di sản hiệu quả nhất
Phần hội của lễ hội gốm Chăm được thiết kế như một xưởng học mở, nơi du khách không đứng ngoài quan sát mà được hóa thân thành nghệ nhân Bàu Trúc. Chương trình “Một ngày làm nghệ nhân gốm Bàu Trúc” cho phép người tham gia trực tiếp tạo ra sản phẩm gốm dưới sự hướng dẫn của thợ làng, chạm vào nhịp bước giật lùi, cảm nhận đất xoay quanh thân mình và lửa nung như một nghi lễ hơn là khâu kỹ thuật. Đây là dạng trải nghiệm thủ công đủ sức thay đổi cách nhìn về di sản: từ “đồ lưu niệm” thành tri thức sống. Song song đó, triển lãm, trình diễn nghệ thuật làm gốm truyền thống Chăm, trải nghiệm nghề dệt thổ cẩm và tham quan làng bằng công nghệ thực tế ảo tạo nên hệ sinh thái giới thiệu văn hóa Chăm đa lớp, dễ tiếp cận với cả học sinh, người dân địa phương lẫn khách quốc tế.
Cuộc thi thiết kế sản phẩm gốm Chăm: Sáng tạo để di sản không bị “đóng khung”
Điểm cộng lớn của Khánh Hòa là không dừng lại ở lễ hội, mà mở thêm cuộc thi “Thiết kế sản phẩm gốm của người Chăm” như một đường nối giữa di sản và công nghiệp văn hóa. Cuộc thi nằm trong Chương trình hành động quốc gia và Đề án quản lý, bảo vệ, phát huy giá trị nghệ thuật làm gốm của người Chăm giai đoạn 2025–2028, cho thấy định hướng dài hạn: tìm mẫu sản phẩm mới trên nền hoa văn, họa tiết, tri thức dân gian và yếu tố đặc trưng làng nghề, nhưng vẫn tôn trọng bản sắc. Điều quan trọng là đối tượng tham gia rất rộng, từ nghệ nhân, thợ thủ công, họa sĩ, nhà thiết kế, sinh viên đến doanh nghiệp, hợp tác xã, tổ chức văn hóa – du lịch trong và ngoài nước, biến cuộc thi thành diễn đàn chung giữa cộng đồng sáng tạo và làng nghề. "Ban Tổ chức dự kiến trao 16 giải thưởng, gồm 1 Giải Nhất, 2 Giải Nhì, 3 Giải Ba và 10 Giải Khuyến khích".
Kết luận: Muốn di sản UNESCO gốm tồn tại, phải để người trẻ nhào nặn cùng nghệ nhân
Lễ hội gốm Chăm Bàu Trúc và cuộc thi thiết kế năm nay cùng gửi một thông điệp rõ ràng: di sản UNESCO gốm của người Chăm chỉ có cơ hội thoát khỏi tình trạng cần bảo vệ khẩn cấp nếu được đặt vào tay chính cộng đồng và thế hệ sáng tạo mới. Khi du khách, học sinh, nghệ sĩ, doanh nghiệp đều được mời bước vào lò gốm, từ trải nghiệm thủ công đến phác thảo ý tưởng sản phẩm, di sản không còn là “tài sản để ngắm” mà trở thành chất liệu để sống, làm ăn, mưu sinh và kể chuyện. Khánh Hòa đã chọn con đường khó hơn là xây bảo tàng im lặng: họ tạo lễ hội, mở cuộc thi, khuyến khích dùng nguyên liệu và kỹ thuật gốm truyền thống Bàu Trúc cho tác giả trong tỉnh. Câu hỏi còn lại là mức độ kiên trì. Nếu cách làm này được duy trì, Bàu Trúc có cơ hội trở thành biểu tượng cho mô hình bảo tồn gắn sáng tạo ở miền Trung.
