Hai thành phố mới: quyết định mang tính xoay trục cho phía Bắc
Việc thành lập thành phố Quảng Ninh và thành phố Bắc Ninh là chủ trương nâng cấp đơn vị hành chính tỉnh lên mô hình chính quyền đô thị, với quy mô dân số và kinh tế thuộc nhóm dẫn đầu cả nước, nhằm tạo cực tăng trưởng mới cho vùng đồng bằng sông Hồng và Bắc Bộ, đồng thời tái cấu trúc quản trị đô thị, hạ tầng và dịch vụ công theo chuẩn đô thị trực thuộc Trung ương.
Điểm mấu chốt của câu chuyện không nằm ở tên gọi, mà ở việc Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã bỏ phiếu 100% tán thành để trình Quốc hội phê duyệt nghị quyết thành lập thành phố Quảng Ninh và thành phố Bắc Ninh tại Kỳ họp không thường lệ thứ nhất của Quốc hội khóa XVI. Đây là tín hiệu rõ ràng cho thấy trung ương muốn nâng tầm vai trò của hai địa phương vốn đã có quy mô kinh tế lớn và đóng góp đáng kể cho tăng trưởng vùng đồng bằng sông Hồng. Cái nhìn chiến lược ở đây là sử dụng hai thành phố mới như “bản lề” tái định hình phát triển khu vực phía Bắc, thay vì chỉ là điều chỉnh kỹ thuật về đơn vị hành chính.
Quy mô và cấu trúc: hai cực đô thị mới của vùng đồng bằng sông Hồng
Thành phố Quảng Ninh được đề xuất thành lập trên cơ sở nguyên trạng diện tích tự nhiên, dân số và các đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh hiện nay, với 6.231,27 km2, dân số khoảng 1,5234 triệu người, gồm 54 đơn vị cấp xã: 30 phường, 22 xã và 2 đặc khu. Đây là một cấu trúc đô thị – biển – biên giới hiếm có, kết hợp cả không gian công nghiệp, du lịch và quốc phòng.
Trong khi đó, thành phố Bắc Ninh sau khi thành lập 12 phường mới sẽ có diện tích 4.713,75 km2, dân số gần 3,99 triệu người, với 99 đơn vị hành chính cấp xã, gồm 54 xã và 45 phường. Con số này cho thấy đây không phải một đô thị đơn lẻ mà là một “vùng đô thị hóa” bao trùm các cực công nghiệp – dịch vụ hiện hữu. Như Bộ trưởng Nội vụ Nguyễn Tiến Hải nhấn mạnh, việc thành lập hai thành phố và 12 phường đã đáp ứng đầy đủ 5/5 điều kiện của Luật Tổ chức chính quyền địa phương và 7/7 tiêu chuẩn thành phố trực thuộc Trung ương, 5/5 tiêu chuẩn thành lập phường. Nói cách khác, đây là sự nâng cấp dựa trên nền tảng đã chín muồi, không phải bước đi thử nghiệm.
Động lực phát triển khu vực: từ cực tăng trưởng đến chất lượng sống người dân
Bắc Ninh hiện đứng thứ 5 cả nước về quy mô kinh tế, thứ 3 vùng đồng bằng sông Hồng, tăng trưởng GRDP 10,27%, thu hút FDI đứng thứ 2 cả nước và thu ngân sách trên 123,6 nghìn tỷ đồng. Quảng Ninh đóng góp 2,87% GRDP cả nước và 9,4% vùng đồng bằng sông Hồng, xếp thứ 6 cả nước về thu ngân sách. Những con số này cho thấy hai địa phương đã sẵn sàng được “nâng cấp” thành cực tăng trưởng mới của phía Bắc.
Khi thành phố Quảng Ninh và thành phố Bắc Ninh được phê duyệt quốc hội, yêu cầu không chỉ là phát triển khu vực về kinh tế, mà còn là tái định hình mô hình chính quyền đô thị để phục vụ người dân tốt hơn. Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đã yêu cầu sau khi thành lập, hai thành phố phải tập trung nguồn lực để trở thành các cực tăng trưởng, sắp xếp lại bộ máy tinh gọn, nâng cao chất lượng sống và để người dân thực sự thụ hưởng thành quả phát triển. Nếu không gắn nhãn “thành phố” với cải cách dịch vụ công, giao thông, môi trường và nhà ở, thì việc nâng cấp sẽ chỉ dừng ở hình thức. Do đó, kỳ vọng lớn nhất của người dân nên là trải nghiệm sống đô thị được cải thiện, chứ không chỉ là biển hiệu mới trên trụ sở.
Chuẩn bị thể chế và bộ máy: thách thức của một cuộc chuyển đổi đô thị quy mô lớn
Một điểm đáng chú ý là giai đoạn đầu, Chính phủ chủ trương giữ nguyên trụ sở, tài sản công hiện có và cơ bản giữ nguyên tổ chức bộ máy các cơ quan trong hệ thống chính trị hai tỉnh cùng 12 xã được nâng cấp thành phường. Cách làm này giúp quá trình chuyển đổi không gây xáo trộn lớn, nhưng cũng đặt ra câu hỏi: nếu bộ máy vẫn như cũ, liệu tinh thần chính quyền đô thị với yêu cầu hiệu lực, hiệu quả có được hiện thực hóa hay không.
Theo tờ trình, việc sắp xếp, kiện toàn bộ máy và bố trí cán bộ sẽ được thực hiện dần dần, phù hợp với mô hình chính quyền đô thị và các quy định của Đảng, pháp luật. Về mặt tích cực, điều này cho phép hai địa phương có thời gian thích nghi, tránh cú sốc nhân sự, nhất là ở cấp cơ sở. Nhưng về mặt chiến lược, nếu không có lộ trình rõ ràng cho việc tinh gọn và số hóa quản trị, thành phố Quảng Ninh và thành phố Bắc Ninh có nguy cơ mang hình hài đô thị nhưng vận hành theo tư duy tỉnh cũ. Thách thức lớn nhất nằm ở chỗ biến nghị quyết của Quốc hội thành thay đổi thực chất trên bàn làm việc của từng công chức và trong mỗi dịch vụ người dân sử dụng hàng ngày.
Tầm nhìn dài hạn: hai thành phố mới và bản đồ phát triển phía Bắc
Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã giao Ủy ban Pháp luật và Tư pháp hoàn thiện dự thảo nghị quyết, với mốc hiệu lực dự kiến cho thành phố Quảng Ninh là từ ngày 1/9 và thành phố Bắc Ninh từ ngày 20/9. Điều này cho thấy ý chí chính trị muốn đẩy nhanh tiến trình, không để việc phê duyệt quốc hội trở thành một thủ tục kéo dài.
Về dài hạn, việc hai thành phố mới ra đời sẽ tái vẽ bản đồ phát triển khu vực phía Bắc: thành phố Quảng Ninh có thể trở thành trung tâm kinh tế biển và dịch vụ du lịch – logistics, còn thành phố Bắc Ninh trở thành trung tâm công nghiệp – công nghệ cao gắn với vùng Thủ đô. Tuy nhiên, để thành phố Quảng Ninh và thành phố Bắc Ninh thực sự là động lực phát triển khu vực, các địa phương lân cận cần được kéo vào chuỗi giá trị mới, tránh tình trạng “siêu đô thị” hút hết nguồn lực. Kết luận hợp lý nhất lúc này là: đây là cơ hội vàng cho phía Bắc, nhưng chỉ biến thành bước ngoặt nếu cải cách thể chế, quản trị đô thị và liên kết vùng diễn ra đồng thời với việc gắn biển tên “thành phố”.
