Bước ngoặt chính trị – hành chính mở ra không gian phát triển mới
Việc Quốc hội thông qua nghị quyết thành lập thành phố Quảng Ninh và thành phố Bắc Ninh trực thuộc Trung ương với tỉ lệ tán thành 100% là bước nâng cấp thành phố Việt Nam mang tính chiến lược, vừa thay đổi đơn vị hành chính, vừa tái cấu trúc không gian phát triển, giúp hai địa phương trở thành cực tăng trưởng mới về kinh tế, đô thị và quốc phòng ở miền Bắc. Đây không phải một động tác kỹ thuật, mà là tuyên bố rõ ràng rằng Quảng Ninh thành phố trực thuộc và Bắc Ninh công nghiệp công nghệ cao sẽ giữ vai trò trung tâm trong quy hoạch vùng Đồng bằng sông Hồng. Chiều 24/8, hai nghị quyết được thông qua và sẽ có hiệu lực từ ngày 1/9 đối với Quảng Ninh và ngày 20/9 đối với Bắc Ninh, mở ra giai đoạn vận hành mô hình chính quyền đô thị mới.
Ý nghĩa sâu xa của quyết định nằm ở chỗ: từ nay, các quy hoạch Quảng Ninh, quy hoạch Bắc Ninh không chỉ là quy hoạch cấp tỉnh mà là thiết kế cho hai "thành phố vùng" có sức lan tỏa, gắn chặt với chiến lược phát triển đô thị Quảng Ninh và định hướng Bắc Ninh công nghiệp công nghệ cao. Với 5 điều kiện và 7 tiêu chuẩn lên thành phố đều được đáp ứng, hai địa phương đủ nền tảng pháp lý để tiếp nhận các cơ chế ưu tiên mới về tài chính, đất đai, hạ tầng và quản trị đô thị. Câu hỏi không còn là "có nên nâng cấp hay không", mà là họ sẽ sử dụng vị thế mới như thế nào để tạo tăng trưởng chất lượng cao.
Quảng Ninh: đô thị biển chiến lược trên cửa ngõ Việt – Trung
Từ ngày 1/9, Quảng Ninh chính thức trở thành thành phố biển trực thuộc Trung ương, với toàn bộ 6.231,27 km² diện tích tự nhiên, dân số 1.523.400 người và 54 đơn vị hành chính cấp xã được giữ nguyên. Đây là tỉnh duy nhất có biên giới cả trên bộ và trên biển với Trung Quốc, thông thương qua cửa khẩu quốc tế Móng Cái, tạo không gian phát triển kinh tế cửa khẩu và thương mại song phương hiếm nơi nào có được. Vị trí giáp Hải Phòng, Bắc Ninh, Lạng Sơn, Trung Quốc và Biển Đông cho phép Quảng Ninh kết nối sâu với chuỗi cung ứng và giao thương khu vực. Về đóng góp, năm 2025 Quảng Ninh chiếm 2,87% GRDP cả nước và 9,4% GRDP vùng Đồng bằng sông Hồng, cho thấy vai trò đã vượt lên tầm một tỉnh ven biển truyền thống.
Điểm đáng bàn là cách phát triển đô thị Quảng Ninh được đặt trên nền tảng kinh tế biển và di sản. Quy hoạch đô thị nhấn mạnh bảo tồn nghiêm ngặt các giá trị nổi bật toàn cầu của Vịnh Hạ Long, từ cảnh quan núi đá, mặt nước đến hệ sinh thái biển và giá trị địa chất, địa mạo; phát triển phải đi cùng gìn giữ di sản. Trên nền tảng kết cấu hạ tầng số, đô thị thông minh, giao thông – logistics hiện đại, du lịch biển, đảo, di sản và công nghiệp chế biến, chế tạo, Quảng Ninh đang được định hướng thành trung tâm kinh tế biển hiện đại và trung tâm du lịch quốc gia mang tầm quốc tế. Nâng cấp lên thành phố trực thuộc cho phép địa phương kỳ vọng vào các cơ chế ưu tiên về thu hút nhà đầu tư chiến lược, tài chính – ngân sách và phát triển quỹ đất để hiện thực hóa tham vọng này.
Bắc Ninh: từ tỉnh công nghiệp lên thành phố công nghệ cao Kinh Bắc
Nếu Quảng Ninh đại diện cho đô thị biển, thì Bắc Ninh được định vị là thành phố công nghiệp công nghệ cao, đổi mới sáng tạo, xanh, thông minh, hiện đại và giàu bản sắc Kinh Bắc. Nghị quyết thành lập thành phố Bắc Ninh có hiệu lực từ ngày 20/9, trên cơ sở toàn bộ diện tích tự nhiên và dân số của tỉnh, với vị trí giáp Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh, Hưng Yên, Lạng Sơn và Thái Nguyên – đúng nghĩa một nút giao công nghiệp vùng. Việc nâng cấp giúp Bắc Ninh công nghiệp công nghệ cao có khung thể chế tương xứng với thực tế là cực tăng trưởng công nghiệp, tham gia ngày càng sâu vào các chuỗi giá trị toàn cầu trong lĩnh vực sản xuất, điện tử và dịch vụ liên quan.
Điều đáng chú ý trong quy hoạch Bắc Ninh là sự kết hợp giữa tăng trưởng công nghiệp và bảo tồn văn hóa. Quy hoạch tỉnh thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến 2050 đặt mục tiêu bảo tồn hệ thống di sản lịch sử, văn hóa, danh lam thắng cảnh; phát huy lễ hội truyền thống; xây dựng làng văn hóa – du lịch gắn với kiến trúc truyền thống, làng nghề và không gian Quan họ. Bắc Ninh không được phép trở thành một "thành phố nhà máy" đơn thuần, mà phải là đô thị nơi công nghiệp công nghệ cao cùng tồn tại với bản sắc Kinh Bắc. Điều này tạo lợi thế cạnh tranh mềm, giúp thành phố hút nhân lực chất lượng cao và nhà đầu tư dài hạn, nhất là khi các cơ chế dành cho thành phố trực thuộc về đất đai, tài chính, khoa học công nghệ đang được đề xuất trong Luật Phát triển đô thị.
Tác động tới người dân và doanh nghiệp: chuyển đổi thể chế, không gián đoạn đời sống
Bên dưới những khẩu hiệu quy hoạch là câu hỏi thực tế: người dân và doanh nghiệp được gì, mất gì khi Quảng Ninh thành phố trực thuộc và Bắc Ninh lên thành phố? Trước hết, HĐND, UBND tỉnh sẽ chuyển thành HĐND, UBND thành phố tương ứng, toàn bộ bộ máy chính quyền được kiện toàn theo mô hình mới. Tuy nhiên, các văn bản, giấy tờ đã được cấp trước ngày nghị quyết có hiệu lực vẫn tiếp tục có giá trị đến khi hết hạn hoặc được sửa đổi, thay thế, thu hồi – tránh gây xáo trộn trong thủ tục hành chính. Chính phủ, chính quyền địa phương có trách nhiệm tổ chức thi hành nghị quyết, ổn định đời sống người dân, bảo đảm yêu cầu phát triển kinh tế – xã hội, quốc phòng và an ninh.
Đáng chú ý, việc chuẩn bị đồng bộ về tên gọi, tổ chức bộ máy, nhân sự và con dấu ở Quảng Ninh được triển khai sớm để không làm gián đoạn hoạt động của hệ thống chính trị cũng như giải quyết hồ sơ cho người dân và doanh nghiệp. Các đảng bộ, cơ quan nhà nước, Mặt trận Tổ quốc và tổ chức chính trị – xã hội được đổi tên phù hợp, trong khi tổ chức bộ máy và nhân sự cơ bản giữ nguyên, giúp quá trình chuyển từ tỉnh lên thành phố diễn ra "liên tục" hơn là "đứt đoạn". Với Bắc Ninh, cơ chế, chính sách đặc thù từng áp dụng cho tỉnh sẽ tiếp tục hiệu lực trong giai đoạn chuyển tiếp, đồng thời cộng hưởng với chế độ dành cho thành phố trực thuộc, tạo một không gian chính sách rộng hơn cho nhà đầu tư và người dân.
Từ hai thành phố đến chiến lược vùng: cơ hội và trách nhiệm
Quyết định nâng cấp không chỉ là câu chuyện của hai địa phương, mà là bước đi trong chiến lược tái cấu trúc vùng Đồng bằng sông Hồng và khu vực Bắc Bộ. Việc thành lập thành phố Quảng Ninh và thành phố Bắc Ninh được xác định đã bảo đảm đầy đủ cơ sở chính trị, pháp lý, phù hợp với quy hoạch tổng thể quốc gia, quy hoạch hệ thống đô thị – nông thôn, quy hoạch vùng và quy hoạch chung đô thị. Hai thành phố được kỳ vọng tạo mô hình quản trị, mô hình phát triển đô thị có giá trị lan tỏa cho các địa phương khác, từ cách bảo tồn di sản đến tổ chức không gian kinh tế biển, công nghiệp công nghệ cao và đô thị thông minh.
Song cơ hội luôn đi kèm trách nhiệm. Quảng Ninh phải chứng minh rằng một đô thị biển hiện đại có thể vừa tăng trưởng, vừa bảo vệ môi trường và di sản; Bắc Ninh phải cho thấy thành phố công nghiệp công nghệ cao có thể phát triển mà không đánh mất bản sắc Kinh Bắc. Một số cơ chế dành cho thành phố trực thuộc Trung ương về thu hút nhà đầu tư chiến lược, tài chính – ngân sách, chuyển đổi số, đất đai và phát triển quỹ đất đang được chuẩn bị, nhưng chúng chỉ là khung – hiệu quả phụ thuộc vào năng lực quản trị của địa phương. Nếu tận dụng được thời cơ, hai thành phố sẽ trở thành đầu tàu, giúp chiến lược nâng cấp thành phố Việt Nam thực sự mang lại chất lượng sống tốt hơn cho người dân chứ không dừng ở danh xưng.
