Quy hoạch hạ tầng Việt Nam: Từ nghị quyết đến yêu cầu đổi mới tư duy
Quy hoạch hạ tầng Việt Nam là quá trình tổ chức không gian kinh tế, phân bổ hệ thống giao thông, năng lượng, đô thị, hạ tầng số và xã hội một cách đồng bộ để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, hỗ trợ chiến lược phát triển công nghiệp và cải thiện đời sống người dân trong dài hạn.
Ngày 6/8/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chủ trì buổi làm việc với Đảng ủy Chính phủ và các cơ quan để rà soát việc thực hiện Nghị quyết số 13-NQ/TW và Kết luận số 72-KL/TW về xây dựng kết cấu hạ tầng đồng bộ nhằm đưa nước ta cơ bản trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại. Đây không phải là cuộc họp kỹ thuật thuần túy mà là bước rà soát chiến lược, nhằm định hình lại cách chúng ta nhìn nhận vai trò của hạ tầng trong mô hình tăng trưởng. Lãnh đạo cao nhất đã nhấn mạnh: hạ tầng giờ không chỉ phục vụ sản xuất và đời sống, mà trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia. Nói cách khác, ai chậm đổi mới quy hoạch hạ tầng, người đó tụt lại trong cuộc đua công nghiệp hóa.
Những thành tựu gần đây – từ hạ tầng giao thông, năng lượng, viễn thông đến hạ tầng giáo dục, y tế, logistics – đã giúp tăng kết nối, mở rộng không gian phát triển và cải thiện điều kiện sản xuất, kinh doanh, đời sống nhân dân. Nhưng chính Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cũng thẳng thắn chỉ ra kết cấu hạ tầng vẫn là điểm nghẽn, còn khoảng cách lớn so với nhiều nước trong khu vực về chất lượng, tính đồng bộ và hiệu quả khai thác. Vấn đề không nằm ở thiếu dự án, mà ở cách quy hoạch, tổ chức và quản lý – nếu không thay đổi, mọi nỗ lực đầu tư sẽ tiếp tục bị phân tán, manh mún và lãng phí.
Hạ tầng như một ngành kinh tế chiến lược của chiến lược phát triển công nghiệp
Điểm nổi bật trong kết luận của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước là yêu cầu coi phát triển kết cấu hạ tầng như một ngành kinh tế chiến lược, tạo ra thị trường lớn để phát triển năng lực sản xuất trong nước. Đây là bước chuyển quan trọng: từ tư duy coi hạ tầng là chi phí sang coi hạ tầng là “động cơ” của chiến lược phát triển công nghiệp. Khi các dự án hạ tầng đồng bộ được thiết kế đúng, chúng không chỉ tạo đường sá hay trạm điện, mà còn tạo đơn hàng ổn định cho các ngành xây dựng, cơ khí, luyện kim, vật liệu mới, thiết bị điện, tự động hóa, phần mềm và dịch vụ tư vấn. Nếu bỏ lỡ cơ hội này, Việt Nam sẽ tiếp tục phụ thuộc vào nhà thầu, thiết bị nước ngoài trong những dự án lớn.
Theo kết luận, các công trình đường sắt, năng lượng, đô thị, cảng biển và hạ tầng số phải thúc đẩy song hành sự phát triển của các ngành công nghiệp nội địa, tạo không gian để doanh nghiệp Việt Nam tích lũy công nghệ, kinh nghiệm, làm chủ các công đoạn có giá trị gia tăng cao và từng bước nắm các dự án lớn. Điều này gắn chặt với chiến lược phát triển công nghiệp: nếu hạ tầng vẫn dựa chủ yếu vào nhập khẩu thiết bị, công nghệ, chúng ta chỉ đang dùng ngân sách để nuôi công nghiệp của nước khác. Chỉ khi hạ tầng trở thành “bệ phóng” cho doanh nghiệp nội, mục tiêu công nghiệp hóa theo hướng hiện đại mới có cơ hội thành hiện thực.
Tác động đối với người dân và doanh nghiệp là rất trực tiếp. Kết cấu hạ tầng phát triển thời gian qua đã góp phần cải thiện điều kiện sản xuất, kinh doanh, đời sống nhân dân. Nhưng với tư duy mới, hạ tầng phải đáp ứng tốt hơn nhu cầu của người dân, doanh nghiệp và nâng cao năng suất, năng lực cạnh tranh của nền kinh tế, chứ không chỉ chú trọng mở rộng quy mô công trình. Điều này đồng nghĩa: ít tượng đài của sự phô trương, nhiều hơn những dự án hạ tầng đồng bộ thực sự giảm chi phí logistics, rút ngắn thời gian di chuyển, tăng độ tin cậy của chuỗi cung ứng. Quan điểm này nếu được thực thi nghiêm túc sẽ là cú hích quan trọng cho doanh nghiệp vừa và nhỏ, vốn đang “chết dần” vì các chi phí hạ tầng vô hình.
Đổi mới quy hoạch hạ tầng Việt Nam: Từ liên thông không gian đến thích ứng khí hậu
Một trụ cột trong chỉ đạo lần này là đổi mới công tác quy hoạch phát triển kết cấu hạ tầng, bảo đảm đồng bộ, thống nhất với chiến lược phát triển đất nước và tổ chức không gian kinh tế. Điều này khắc phục tình trạng mỗi ngành, mỗi địa phương quy hoạch theo “lãnh địa” riêng, dẫn tới nhiều công trình không kết nối được với nhau. Các loại hình hạ tầng phải được tổ chức thống nhất theo hành lang kinh tế và không gian phát triển vùng, khắc phục tình trạng riêng lẻ, thiếu kết nối. Nếu không, cao tốc vẫn tắc vì thiếu nút logistics, cảng biển vẫn “khát” đường sắt, còn khu công nghiệp hiện đại vẫn nằm giữa những vùng dân cư thiếu hạ tầng xã hội cơ bản.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu hạ tầng phải được quy hoạch thống nhất với chiến lược phát triển của đất nước, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, đảm bảo tầm nhìn dài hạn, liên kết ngành, vùng và khả năng thích ứng với thay đổi công nghệ, thị trường, dân số và biến đổi khí hậu. Áp lực biến đổi khí hậu, thiên tai và dịch chuyển dân cư đang làm lộ rõ những quy hoạch ngắn hạn, chạy theo nhiệm kỳ. Khi không tính tới kịch bản khí hậu và dân số, những công trình lớn có thể nhanh chóng trở nên lỗi thời hoặc trở thành gánh nặng. Ngược lại, nếu đặt tiêu chí thích ứng lên hàng đầu, hạ tầng sẽ trở thành “lá chắn mềm” giúp nền kinh tế chống chịu tốt hơn trước cú sốc.
Quan điểm mới cũng yêu cầu phát triển đồng bộ giữa hạ tầng kinh tế, hạ tầng xã hội, hạ tầng số, dữ liệu khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo; tăng cường liên thông giữa các lĩnh vực vận tải, giữa giao thông với năng lượng, logistics, đô thị và các lĩnh vực hạ tầng kinh tế – xã hội khác. Nói cách khác, không thể có chiến lược phát triển công nghiệp hiện đại nếu hạ tầng số lạc hậu, hạ tầng giáo dục và khoa học công nghệ bị bỏ quên. Đặc biệt, việc kết nối giữa đô thị và nông thôn, giữa trong nước và quốc tế gắn với quốc phòng, an ninh, bảo vệ môi trường, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh cho thấy quy hoạch hạ tầng Việt Nam đang được nâng lên tầm tổng thể, thay vì chỉ là sự cộng dồn các dự án riêng lẻ. Đây là bước thay đổi tư duy mang tính cấu trúc.
Cải cách quản lý hạ tầng: Kỷ luật dự án và trách nhiệm người đứng đầu
Nếu quy hoạch là “bản đồ”, thì cải cách quản lý hạ tầng là “tay lái” quyết định bản đồ có trở thành hiện thực hay không. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu đổi mới căn bản quản lý đầu tư và quản trị tài sản kết cấu hạ tầng, đề cao trách nhiệm của người đứng đầu. Điều này đánh thẳng vào vấn đề mà dư luận bức xúc lâu nay: dự án chậm tiến độ, đội vốn, chất lượng kém nhưng ít ai chịu trách nhiệm đến cùng. Kết luận nêu rõ phải làm rõ trách nhiệm đối với các dự án chậm tiến độ, điều chỉnh nhiều lần, đội vốn hoặc khai thác kém hiệu quả. Đây là thông điệp cứng rắn: “không còn vùng an toàn” cho những người ký quyết định nhưng đứng ngoài hậu quả.
Cải cách quản lý hạ tầng không chỉ là tăng kiểm tra, mà là thay đổi cách chuẩn bị và vận hành dự án. Lãnh đạo yêu cầu nâng cao chất lượng chuẩn bị xây dựng và khai thác dự án, chú trọng quản trị toàn bộ vòng đời công trình, chỉ quyết định đầu tư khi bảo đảm đầy đủ các điều kiện về quy hoạch, đất đai, mặt bằng. Đồng thời, phải tăng cường quản lý tài sản hạ tầng quốc gia và kiểm soát rủi ro; không vì tiến độ mà coi nhẹ chất lượng và an toàn công trình; tăng cường phòng, chống tham nhũng, lãng phí và giữ nghiêm kỷ luật đầu tư. Nếu các yêu cầu này được thực hiện nghiêm, doanh nghiệp sẽ bớt rủi ro bị “vướng” vào những dự án dang dở, người dân cũng hạn chế chịu cảnh công trình kéo dài, ô nhiễm và tai nạn.
Một điểm đáng chú ý là vai trò dẫn dắt của Nhà nước trong huy động nguồn lực. Đầu tư công được yêu cầu phải tạo hiệu ứng dẫn dắt, lan tỏa, tập trung vào những công trình nền tảng, thiết yếu, liên vùng; các dự án có khả năng thu hồi vốn phải được chuẩn bị tốt, phân bổ rủi ro hợp lý để thu hút vốn tư nhân và các nguồn vốn dài hạn. Song song, cơ chế phối hợp tài chính vùng cần hoàn thiện để các địa phương cùng quyết định góp vốn, cùng chịu trách nhiệm và cùng hưởng lợi đối với các công trình liên vùng. Đây là bước đi cần thiết để chấm dứt tình trạng “địa phương nào lợi thì làm, không lợi thì đứng ngoài”, vốn khiến nhiều dự án chiến lược bị chia nhỏ và kém hiệu quả.
Mốc 2045 và bài kiểm tra cho mọi cấp: Hạ tầng đồng bộ hay bỏ lỡ cơ hội vàng?
Tầm nhìn được đặt ra không mơ hồ: đến năm 2045, Việt Nam phải có hệ thống kết cấu hạ tầng đồng bộ, thông minh, xanh, an toàn, có khả năng chống chịu cao; kết nối thông suốt lãnh thổ, gắn kết kinh tế trong nước với thị trường thế giới. Đây là một câu nói có thể trích dẫn nguyên văn như một cam kết chính trị: “Đến năm 2045, Việt Nam phải có hệ thống hạ tầng đồng bộ, thông minh xanh, an toàn, có khả năng chống chịu cao, kết nối thông suốt lãnh thổ, nền kinh tế với thị trường thế giới và mọi người dân với các dịch vụ thiết yếu”. Tức là, mục tiêu không chỉ là thêm bao nhiêu cây cầu hay cây số đường, mà là chất lượng kết nối và khả năng chống chịu của toàn bộ hệ thống.
Tuy nhiên, tầm nhìn 2045 sẽ chỉ là khẩu hiệu nếu những nút thắt hiện nay không được tháo gỡ. Cơ chế, chính sách, pháp luật, phân cấp, phân quyền về phát triển kết cấu hạ tầng vẫn còn thiếu đồng bộ; sự phối hợp giữa các bộ, ngành, địa phương chưa chặt chẽ; điều phối liên ngành chưa hiệu quả; chất lượng chuẩn bị dự án và đánh giá hiệu quả còn hạn chế; cơ sở dữ liệu phân tán, thiếu kết nối; kết cấu hạ tầng vẫn là điểm nghẽn đối với phát triển kinh tế – xã hội, liên kết vùng và hội nhập quốc tế. Nói cách khác, bài kiểm tra thực sự không nằm trên giấy, mà nằm ở việc các bộ, ngành, địa phương có dám từ bỏ lợi ích cục bộ, chấp nhận kỷ luật chung để đi tới một hệ thống hạ tầng đồng bộ hay không.
Từ góc nhìn người dân và doanh nghiệp, những chỉ đạo này nếu được thực hiện nghiêm túc sẽ mang tính quyết định. Hạ tầng ngày càng trở thành yếu tố quan trọng quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia, nhưng đồng thời cũng là “trải nghiệm hàng ngày” của từng người: đường có thông, điện có ổn, bệnh viện, trường học, mạng internet có đủ gần và đủ tin cậy hay không. Sự thay đổi lần này vì thế không chỉ là câu chuyện của các cơ quan trung ương. Nó là lời nhắc cho mọi cấp: hoặc cùng nhau xây dựng một hệ thống hạ tầng đồng bộ, thông minh, xanh và an toàn, hoặc chấp nhận để thế hệ sau trả giá cho những quyết định nửa vời hôm nay. Lựa chọn thuộc về những người đang nắm quyền quy hoạch và quản lý hạ tầng – nhưng hệ quả thì thuộc về toàn xã hội.
