Hạ tầng bước vào vai trò “quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia”
Đổi mới hạ tầng Việt Nam là chủ trương đặt lại toàn bộ cách nhìn, cách quy hoạch và cách vận hành hệ thống kết cấu hạ tầng, coi hạ tầng không chỉ là mạng lưới giao thông, năng lượng hay đô thị, mà là nền tảng định hình không gian phát triển, nâng năng lực cạnh tranh và mở rộng cơ hội sản xuất, kinh doanh cho người dân và doanh nghiệp trong dài hạn. Sáng 6/8, tại Trụ sở Trung ương Đảng, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chủ trì cuộc làm việc với Đảng ủy Chính phủ và các cơ quan để rà soát việc thực hiện các nghị quyết về xây dựng kết cấu hạ tầng đồng bộ, hướng tới nước công nghiệp theo hướng hiện đại. Điểm đáng chú ý là thông điệp rất rõ: hạ tầng đã chuyển từ vai trò “phục vụ sản xuất và đời sống” sang yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia. Nhìn từ góc độ người dân, điều này có nghĩa là mỗi cây cầu, tuyến cao tốc, bệnh viện, trường học, hay nền tảng số đều phải được đánh giá bằng chất lượng dịch vụ họ nhận được, chứ không bằng quy mô công trình.
Năm hạn chế cốt lõi và lý do phải cải cách công tác quy hoạch
Dù có bước tiến rõ rệt, hệ thống hạ tầng hiện nay vẫn chưa theo kịp tham vọng tăng trưởng hai con số và mục tiêu thu nhập cao. Chất lượng, độ tin cậy, tính đồng bộ và hiệu quả khai thác còn khoảng cách lớn so với nhiều nước trong khu vực; cơ chế, chính sách, phân cấp phát triển hạ tầng thiếu thống nhất, phối hợp liên ngành và liên vùng chưa chặt chẽ. Cải cách công tác quy hoạch được đặt ở vị trí trung tâm vì chính cách lập và tổ chức thực hiện quy hoạch đang tạo ra đầu tư rời rạc, hạ tầng chậm 3–5 năm, chi phí đội lên gấp rưỡi hoặc gấp đôi, trong khi đô thị vẫn đối mặt tắc nghẽn, ngập úng, ô nhiễm và thiếu dịch vụ thiết yếu. Việc yêu cầu “phải đổi mới công tác quy hoạch và tổ chức phát triển hạ tầng” không đơn thuần là chỉnh sửa kỹ thuật, mà là bài toán phân quyền, phối hợp tài chính vùng, trách nhiệm người đứng đầu và minh bạch trong quản trị tài sản kết cấu hạ tầng.
Năm phương diện đổi mới tư duy: từ đồng bộ đến kinh tế chiến lược
Điểm mạnh trong chỉ đạo lần này là Tổng Bí thư Tô Lâm không chỉ nêu hạn chế, mà đề ra 5 hướng đổi mới tư duy khá mạch lạc. Thứ nhất, quy hoạch hạ tầng đồng bộ, liên thông, tổ chức theo hành lang kinh tế và không gian phát triển vùng, khắc phục tư duy đầu tư riêng lẻ. Đây là cách kéo giao thông, năng lượng, đô thị, logistics và hạ tầng xã hội vào cùng một bàn thiết kế, tránh việc mỗi ngành “vẽ” một bản đồ. Thứ hai, lấy chất lượng phục vụ và hiệu quả kinh tế làm mục tiêu, thay vì chỉ chạy theo số lượng công trình. Thứ ba, phát triển hài hòa hạ tầng vật chất, hạ tầng số và hạ tầng tự nhiên, đưa dữ liệu, cảm biến và công nghệ thông minh vào công trình, đồng thời bảo vệ môi trường và không gian sinh thái. Thứ tư, coi hạ tầng là một ngành kinh tế chiến lược, tạo thị trường lớn để phát triển năng lực sản xuất trong nước. Thứ năm, phát huy vai trò định hướng của Nhà nước trong huy động nguồn lực, đầu tư công tập trung vào những dự án nền tảng, liên vùng, có sức lan tỏa. Đó là sự dịch chuyển quan trọng: hạ tầng không còn là gánh nặng chi mà là động cơ tăng trưởng.
Hạ tầng xanh thông minh và mục tiêu kết nối thông suốt đến năm 2045
Tầm nhìn chiến lược phát triển 2045 đặt ra yêu cầu rất cụ thể: đến mốc đó, Việt Nam phải có hệ thống hạ tầng đồng bộ, thông minh, xanh, an toàn, có khả năng chống chịu cao, kết nối thông suốt lãnh thổ và nền kinh tế với thị trường thế giới, đồng thời bảo đảm mọi người dân tiếp cận các dịch vụ thiết yếu. Đây là một câu nói có thể trích dẫn nguyên văn: “Đến năm 2045, Việt Nam phải có hệ thống hạ tầng đồng bộ, thông minh xanh, an toàn, có khả năng chống chịu cao, kết nối thông suốt lãnh thổ, nền kinh tế với thị trường thế giới và mọi người dân với các dịch vụ thiết yếu.” Điểm nhấn là hạ tầng xanh thông minh: vừa ứng dụng dữ liệu, cảm biến, công nghệ số, vừa thích ứng với biến đổi khí hậu, giảm rủi ro ngập lụt ở khu công nghiệp, cảng biển và đô thị. Kết nối không chỉ là đường bộ, đường sắt, hàng không mà là kết nối giữa đô thị–nông thôn, giữa các vùng, giữa trong nước và quốc tế, gắn với quốc phòng, an ninh, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh. Nếu làm được, biên giới phát triển của doanh nghiệp và người dân sẽ mở rộng theo trục hạ tầng, chứ không bị giới hạn bởi địa giới hành chính.
Sứ mệnh lớn hơn của hạ tầng và yêu cầu tổ chức thực thi
Nhấn mạnh “trong chặng đường phát triển mới, hạ tầng phải dám đảm nhận một sứ mệnh lớn hơn” cho thấy một thay đổi về tư duy: hạ tầng không chỉ là nền tảng, mà là công cụ chủ động tạo ra năng lực sản xuất hiện đại, nâng năng suất, làm chủ công nghệ và tăng sức chống chịu của nền kinh tế. Tuy vậy, sứ mệnh này sẽ vẫn là khẩu hiệu nếu không có cải cách sâu về quản trị. Yêu cầu đổi mới căn bản quản lý đầu tư và quản trị tài sản kết cấu hạ tầng, đề cao trách nhiệm người đứng đầu, đi cùng việc nâng chất lượng chuẩn bị dự án, quản trị toàn bộ vòng đời công trình, là điểm rất đáng ủng hộ. Đồng thời, cơ chế phối hợp tài chính vùng, để các địa phương cùng góp vốn, cùng chịu trách nhiệm và cùng hưởng lợi với công trình liên vùng, nếu được thiết kế tốt, sẽ phá vỡ tâm lý “mạnh ai nấy làm” trong đầu tư. Tóm lại, chiến lược phát triển 2045 đặt ra một bài kiểm tra lớn: hoặc hạ tầng trở thành ngành kinh tế chiến lược mở đường, hoặc nó tiếp tục là điểm nghẽn cản bước tăng trưởng.
