Hai bộ sách ảnh: tuyên ngôn bằng hình về di sản và biển đảo
Hai bộ sách ảnh Nguyễn Á về di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO vinh danh và biển đảo quê hương là dự án nhiếp ảnh di sản dài hơi, kết tinh từ nhiều năm miệt mài ghi lại bằng hình ảnh sức sống của các cộng đồng, nghệ nhân và người lính nơi đầu sóng ngọn gió, qua đó khơi dậy niềm tự hào và ý thức tiếp nối di sản dân tộc ở các thế hệ người Việt hiện nay. Chiều 28/8, tại Bảo tàng Phụ nữ ở Hà Nội, nghệ sĩ nhiếp ảnh Nguyễn Á tổ chức triển lãm và lễ ra mắt hai cuốn sách "Những di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO vinh danh" và "Chuyện biển đảo quê hương". Thời điểm ra mắt không chỉ là mốc đánh dấu hành trình hơn một thập kỷ theo đuổi đề tài di sản, mà còn là lời khẳng định rằng nhiếp ảnh, nếu gắn với trách nhiệm văn hóa, có thể trở thành một dạng ký ức tập thể. Thay vì trung lập ghi chép, hai cuốn sách mang đậm quan điểm yêu nước: một bên là gìn giữ bản sắc tinh thần, một bên là tri ân những người bảo vệ chủ quyền trên biển đảo.
Ống kính Nguyễn Á và linh hồn di sản văn hóa phi vật thể
Điểm mạnh nhất của sách ảnh Nguyễn Á về di sản văn hóa phi vật thể là cách ông nhìn di sản như thực thể sống, có linh hồn chứ không chỉ là nghi lễ hay kỹ nghệ đóng khung. Bắt đầu từ niềm say mê với Nhã nhạc cung đình Huế, ông đã theo dấu hàng loạt di sản được UNESCO vinh danh, từ nghề làm tranh dân gian Đông Hồ, Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam, nghệ thuật làm gốm của người Chăm, Xòe Thái, dân ca ví dặm Nghệ Tĩnh đến đờn ca tài tử Nam Bộ. Trong lời tựa, ông viết rằng mình "may mắn khi được sinh ra và lớn lên trong cái nôi của một nền văn hóa Việt Nam đa dạng, phong phú và giàu bản sắc", và mong muốn qua nhiếp ảnh di sản sẽ lưu giữ giá trị văn hóa tốt đẹp, khơi dậy niềm tự hào, lòng tự tôn, nhất là ở người trẻ. Ở đây, nhiếp ảnh không đứng ngoài quan sát mà tham gia trực tiếp vào cuộc tranh đấu bảo vệ trí nhớ cộng đồng trước làn sóng lãng quên.
Biển đảo quê hương: từ khung hình đến ý thức chủ quyền
Nếu bộ sách về di sản văn hóa phi vật thể là lời tri ân các cộng đồng và nghệ nhân, thì "Chuyện biển đảo quê hương" là sự nối dài tình yêu đất nước sang không gian chủ quyền. Tác giả chủ ý không kể chuyện một hòn đảo đơn lẻ, mà dùng hình ảnh năm vùng Hải quân để phác họa bức tranh biển đảo Việt Nam như mạng lưới sống động, nơi thiên nhiên hùng vĩ gắn với cán bộ, chiến sĩ và người dân đang ngày đêm bám biển, giữ đảo, lao động, cống hiến. Cuốn sách vì thế trở thành lời nhắc rằng biển đảo quê hương không phải khái niệm trừu tượng, mà là đời sống cụ thể của những con người đang bảo vệ chủ quyền thiêng liêng. Trong bối cảnh thông tin về biển đảo thường bị thu gọn vào khẩu hiệu, cách kể chuyện bằng nhiếp ảnh của Nguyễn Á giúp người xem cảm nhận trách nhiệm với Tổ quốc qua ánh mắt, giọt mồ hôi và những sinh hoạt bình dị trên đảo.
Triển lãm: nơi di sản bước ra khỏi trang sách
Điểm đáng chú ý là lễ ra mắt hai sách ảnh không dừng ở chuyện giới thiệu ấn phẩm, mà trở thành một không gian tái hiện di sản sống động. Các nghệ nhân từ nhiều vùng miền mang tới tiếng hát ca trù, những làn điệu quan họ Bắc Ninh, đàn tính hát then Cao Bằng, hát xoan Phú Thọ, chiêng Tây Nguyên, khiến người xem hiểu rằng các di sản văn hóa phi vật thể chỉ có ý nghĩa khi tiếp tục được thực hành hôm nay. Nghệ sĩ nhiếp ảnh Nguyễn Á cùng các đơn vị đồng hành đã tặng sách cho nghệ nhân như một cách ghi nhận vai trò trung tâm của họ trong việc nuôi dưỡng di sản. Tại sự kiện, Trưởng đại diện UNESCO tại Việt Nam Jonathan Baker nhấn mạnh “tầm quan trọng cốt lõi của con người trong việc gìn giữ sức sống bền bỉ của di sản qua các thế hệ”. Câu nói này đặt nhiếp ảnh, nghệ nhân và khán giả vào cùng một mối liên hệ trách nhiệm chứ không tách rời.
Hành trình cống hiến thầm lặng và thông điệp dành cho tương lai
Triển lãm chiều 28/8 được mô tả như cột mốc ghi dấu hành trình 16 năm sáng tác, trải nghiệm và miệt mài ghi lại những khoảnh khắc chân thực của thiên nhiên, con người Việt Nam. Đó là hành trình cống hiến thầm lặng, bởi phần lớn thời gian, nhiếp ảnh gia Nguyễn Á ở phía sau các sự kiện, kiên trì đuổi theo một khung hình có thể truyền tải trọn vẹn tinh thần di sản. Buổi triển lãm được đánh giá là đã khơi dậy niềm tự hào và ý thức tiếp nối di sản dân tộc trong người xem. Nhưng điều quan trọng hơn là nó đặt ra một chuẩn mực: nhiếp ảnh di sản không chỉ là mỹ thuật, mà là trách nhiệm lịch sử. Hai bộ sách ảnh Nguyễn Á cho thấy khi người nghệ sĩ chọn đứng về phía di sản – từ lễ hội, làn điệu dân gian cho tới biển đảo quê hương – mỗi bức ảnh đều có thể trở thành lời nhắc thế hệ sau rằng bản sắc và chủ quyền phải được nhìn thấy, được kể lại và được tiếp tục sống.
