Cơ chế đặc thù APEC 2027 là gì và vì sao cần ngay lúc này?
Cơ chế đặc thù APEC 2027 là tập hợp các quy định, chính sách tạm thời mà Chính phủ đề xuất để xử lý các dự án hạ tầng phục vụ Hội nghị cấp cao APEC tại Đặc khu Phú Quốc đã triển khai thi công trước khi hoàn tất đầy đủ thủ tục pháp lý, nhằm vừa bảo đảm tiến độ, vừa siết chặt chất lượng, an toàn và trách nhiệm giải trình của các chủ thể liên quan.
Trọng tâm của cơ chế đặc thù APEC 2027 là một Nghị quyết Quốc hội, nơi Chính phủ đề xuất “loạt cơ chế, chính sách đặc thù nhằm tháo gỡ khó khăn, vướng mắc đối với các dự án, công trình phục vụ Hội nghị cấp cao APEC 2027 tại Đặc khu Phú Quốc (tỉnh An Giang) đã thi công trước khi hoàn tất thủ tục pháp lý”. Sáng 3/8, tại Kỳ họp không thường lệ lần thứ nhất của Quốc hội khóa XVI, Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn đã thay mặt Chính phủ trình Tờ trình về dự án Nghị quyết này.
Điểm đáng chú ý là Nghị quyết chỉ áp dụng cho các dự án phục vụ APEC đã triển khai thi công trong giai đoạn từ tháng 3/2025 đến trước ngày 18/5/2026, thuộc danh mục được Thủ tướng phê duyệt tại Quyết định số 948/QĐ-TTg ngày 17/5/2025. Theo dự thảo, Nghị quyết có hiệu lực trong 5 năm và những dự án đã áp dụng cơ chế đặc thù sẽ được tiếp tục thực hiện đến khi hoàn thành.
Tiến độ gấp và nghịch lý pháp lý tại các dự án Phú Quốc
Trung tâm của câu chuyện là hàng loạt dự án Phú Quốc phục vụ trực tiếp Hội nghị cấp cao APEC 2027 bị kẹt giữa hai sức ép: yêu cầu phải “chạy” kịp tiến độ, nhưng quy trình pháp lý lại mất 18–36 tháng nếu đi đủ các bước thông thường về đầu tư, quy hoạch, đất đai, xây dựng, môi trường. Nếu chờ đủ thủ tục, nhiều công trình không thể kịp bàn giao trước khi APEC khai mạc.
Ngay từ tháng 5/2025, Thủ tướng đã giao nhiệm vụ chuẩn bị các điều kiện tổ chức APEC, yêu cầu triển khai nhanh các dự án hạ tầng tại Đặc khu Phú Quốc. Tỉnh An Giang cùng các nhà đầu tư đã “đồng loạt triển khai nhiều công trình trọng điểm”, trong đó phần lớn là dự án quy mô lớn, kỹ thuật phức tạp, lại nằm trên đảo với điều kiện thi công khó khăn.
Trong bối cảnh đó, một số dự án buộc phải “vừa làm vừa hoàn thiện hồ sơ”, tức là thi công trước khi xong các thủ tục về quy hoạch, đầu tư, đất đai, khoáng sản, xây dựng và môi trường. Hệ quả là nhiều dự án chưa phù hợp quy hoạch, thiếu quyết định chủ trương đầu tư, hợp đồng BT, hay giấy phép khai thác khoáng sản, dẫn đến bế tắc khi nghiệm thu, thanh toán và quyết toán khối lượng đã thi công.
Nội dung cốt lõi của Nghị quyết Quốc hội về cơ chế đặc thù
Nghị quyết Quốc hội về cơ chế đặc thù APEC 2027 được thiết kế như một “cầu nối pháp lý” hơn là tấm vé miễn trừ trách nhiệm. Mục tiêu là tháo gỡ vướng mắc pháp lý để không đình trệ các dự án Phú Quốc, nhưng vẫn giữ nguyên trục kỷ luật nhà nước.
Về phạm vi, Nghị quyết bao phủ các dự án trong danh mục Thủ tướng đã phê duyệt, các công trình phục vụ trực tiếp Hội nghị, các hạng mục đối ứng thanh toán cho nhà đầu tư BT Trung tâm tổ chức Hội nghị APEC, cùng các dự án có khai thác, thu hồi khoáng sản đi kèm. Các dự án được phép tiếp tục thi công trong khi hoàn thiện hồ sơ, với điều kiện bảo đảm an toàn công trình, bảo vệ môi trường, phòng cháy chữa cháy, an toàn lao động và lợi ích Nhà nước.
Một điểm then chốt là khối lượng, giá trị công trình đã thi công trước khi hoàn thiện thủ tục đầu tư sẽ được ghi nhận qua hợp đồng hoặc phụ lục hợp đồng, làm căn cứ nghiệm thu, giải ngân, thanh toán và kiểm toán. Với các dự án BT, dự thảo cho phép giao đất từng phần và xác định giá trị quỹ đất thanh toán theo giá đất cụ thể tại thời điểm hồ sơ thiết kế cơ sở được phê duyệt, với thời gian tính giá trị tiền sử dụng đất là 75 ngày kể từ thời điểm bàn giao mặt bằng.
Tháo gỡ nhưng không hợp pháp hóa sai phạm: thách thức trách nhiệm
Thách thức lớn nhất của cơ chế đặc thù APEC 2027 là cân bằng giữa tốc độ và kỷ luật. Các cơ chế được thiết kế để “vừa bảo đảm tiến độ dự án, vừa tăng cường kiểm soát chất lượng, an toàn công trình, phòng chống thất thoát, tiêu cực và trục lợi chính sách”. Theo Tờ trình, nguyên tắc là không hợp pháp hóa các sai phạm có tính chất vụ lợi, không loại trừ trách nhiệm đối với tổ chức, cá nhân có hành vi vụ lợi và không để phát sinh sai phạm mới.
Điểm nhạy cảm là đề xuất cơ chế miễn trừ trách nhiệm cho người đứng đầu, người tham gia xây dựng, thẩm tra, thẩm định, tổ chức thực hiện và các tổ chức, cá nhân đã tham gia thi công trước khi hoàn thiện thủ tục, với điều kiện không vụ lợi, không tham nhũng trong quá trình thực thi công vụ. Nếu thiết kế và giám sát không chặt, đây có thể trở thành “vùng xám” khó phân định giữa sai sót khách quan và lợi dụng chính sách.
Về phía kiểm soát quyền lực, dự thảo giao HĐND và UBND tỉnh An Giang chịu trách nhiệm tổ chức thực hiện Nghị quyết, tránh trục lợi chính sách, bảo đảm dự án đúng tiến độ, tiêu chuẩn và vận hành an toàn, hiệu quả. Chính phủ theo dõi, kiểm tra, thanh tra, đánh giá và kiểm soát rủi ro; các bộ, ngành hướng dẫn chuyên môn; Kiểm toán Nhà nước kiểm toán báo cáo quyết toán trước khi UBND tỉnh phê duyệt. Đây là mạng lưới trách nhiệm chồng tầng, nhưng thành công hay thất bại sẽ phụ thuộc vào mức độ minh bạch khi áp dụng từng trường hợp cụ thể.
Cơ chế đặc thù cho Phú Quốc: tiền lệ cần nhưng phải có “hạn sử dụng”
Cơ chế đặc thù APEC 2027 cho các dự án Phú Quốc là một bước đi cần thiết trong hoàn cảnh tiến độ tổ chức Hội nghị được xác định là “nhiệm vụ chính trị đặc biệt quan trọng”. Không có cơ chế này, nhiều dự án quy mô lớn trên đảo khó hoàn thành kịp, khiến hạ tầng không theo kịp yêu cầu của một sự kiện đối ngoại hàng đầu.
Tuy vậy, cơ chế đặc thù không thể trở thành “bình thường mới” trong quản lý đầu tư công. Bản thân dự thảo đã đặt “hạn sử dụng” 5 năm cho Nghị quyết và chỉ áp dụng với các dự án đã triển khai trong khoảng thời gian xác định. Điều này cần được hiểu như một thông điệp: đây là giải pháp tình thế, không phải giấy phép cho thói quen thi công trước, hợp thức sau.
Nhìn rộng hơn, nếu cơ chế này được triển khai với kỷ luật chặt chẽ, minh bạch dữ liệu dự án và trách nhiệm cá nhân rõ ràng, nó có thể trở thành bài học cho cách xử lý các công trình cấp bách trong tương lai: dám tháo gỡ vướng mắc pháp lý để không đánh mất cơ hội phát triển, nhưng kiên quyết không khoan nhượng với mọi biểu hiện trục lợi chính sách.
