Từ cuộc vận động truyền thống đến bài toán niềm tin số
Cuộc vận động “Người Việt Nam ưu tiên dùng hàng Việt Nam” trên thương mại điện tử là quá trình đưa hàng hóa sản xuất trong nước từ hệ thống phân phối truyền thống sang không gian số, nơi cạnh tranh khốc liệt hơn, rủi ro gian lận thương mại cao hơn và niềm tin người tiêu dùng dễ bị tổn thương nếu thiếu cơ chế bảo vệ rõ ràng. Hơn 15 năm qua, cuộc vận động này đã giúp hàng nội địa xác lập vị thế chủ đạo tại các kênh phân phối hiện đại, với tỷ lệ hàng Việt chiếm khoảng 85–90% tại các hệ thống lớn. Nhưng khi thói quen mua sắm dịch chuyển lên online, ưu thế ấy không tự động được giữ nguyên. Nếu tiếp tục chỉ dừng ở khẩu hiệu “ưu tiên hàng Việt” mà không giải quyết rủi ro trên không gian số, chúng ta sẽ đánh mất thành quả đã gây dựng và để niềm tin hàng Việt bị xói mòn ngay trên sân nhà.
Hàng Việt thương mại điện tử: Sân chơi khốc liệt và bóng đen gian lận
Trên các sàn thương mại điện tử, tỷ lệ sản phẩm mang thương hiệu Việt chỉ chiếm khoảng 20–30% trong các mặt hàng được tìm mua, trái ngược với vị thế áp đảo tại siêu thị. Điều này cho thấy hàng Việt thương mại điện tử đang bị cạnh tranh mạnh không chỉ bởi hàng ngoại nhập mà còn bởi chính các sản phẩm giả mạo thương hiệu Việt. Sự phát triển bùng nổ của thương mại điện tử kéo theo rủi ro gian lận thương mại Việt Nam, từ nhái nhãn mác đến hàng không rõ nguồn gốc, xâm phạm trực tiếp quyền lợi người mua. Trong giai đoạn 2021–2025, lực lượng quản lý thị trường đã kiểm tra 12.668 vụ, xử lý 8.572 vụ vi phạm với tổng số tiền xử phạt trên 54 tỷ đồng, chủ yếu liên quan đến nhãn hàng hóa, chất lượng, hàng nhập lậu và quyền sở hữu trí tuệ. Khi người tiêu dùng từng mua phải hàng giả mạo thương hiệu và chỉ dám mua từ gian hàng chính hãng được xác thực, đó là tín hiệu cảnh báo: nếu không bảo vệ người tiêu dùng online, niềm tin hàng Việt sẽ bị bào mòn từng đơn hàng.
Mở rộng phân phối địa phương: Nền tảng vật lý cho niềm tin số
Điều đáng nói là trong 5 năm qua, cuộc vận động không đứng yên; hệ thống phân phối hàng Việt tại các địa phương được mở rộng mạnh, tạo nền tảng quan trọng để chuyển hóa niềm tin sang môi trường online. Tại một tỉnh như Lâm Đồng, hiện có 260 chợ, 6 trung tâm thương mại, 9 siêu thị, 163 cửa hàng Bách hóa Xanh và 52 cửa hàng tiện lợi WinMart+, giúp hàng Việt đến gần người dân hơn. Ngành công thương đã nhân rộng 41 điểm bán và giới thiệu sản phẩm, trong đó có 28 điểm “Tự hào hàng Việt Nam”, các điểm OCOP, điểm phục vụ miền núi, vùng sâu vùng xa và điểm trưng bày sản phẩm đặc trưng địa phương. Các phiên chợ đưa hàng Việt về nông thôn, miền núi không chỉ mở thêm lựa chọn mua sắm mà còn là cầu nối giữa người tiêu dùng và doanh nghiệp để hiểu nhu cầu, thị hiếu, từ đó hình thành và mở rộng kênh tiêu thụ. Nếu biết kết nối những điểm bán vật lý này với gian hàng số, chúng ta có thể biến trải nghiệm trực tiếp thành bảo chứng uy tín cho hàng Việt thương mại điện tử.
Phân định trách nhiệm từng mắt xích: Điều kiện để bảo vệ người tiêu dùng online
Điểm yếu lớn nhất của thị trường số hiện nay là chuỗi giao dịch quá phức tạp nhưng trách nhiệm pháp lý lại mờ nhạt. Đằng sau một nút “mua ngay” là nhà sản xuất, người bán, nền tảng số, người livestream, KOL/KOC, trung gian thanh toán và đơn vị vận chuyển; sản phẩm có thể được bán hàng nghìn đơn rồi biến mất. Nếu không phân định rõ trách nhiệm ở từng mắt xích, mọi nỗ lực bảo vệ người tiêu dùng online sẽ chỉ dừng ở khuyến cáo. Yêu cầu đặt ra với Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 là không chỉ bổ sung thêm quyền lợi, mà phải xác định rõ: người bán chịu trách nhiệm về hàng hóa; KOL/KOC chịu trách nhiệm về thông tin quảng cáo; nền tảng số phải kiểm soát và lưu giữ dữ liệu. Quan trọng hơn cả, khi xảy ra sự cố, người mua phải biết chính xác cơ quan, tổ chức nào chịu trách nhiệm bồi thường. Nếu cuộc vận động không đi cùng một khung pháp lý đủ sắc bén, khẩu hiệu “ưu tiên hàng Việt” sẽ khó bảo vệ được người tiêu dùng trước gian lận thương mại Việt Nam trên không gian số.
Từ vận động đến niềm tin hàng Việt dài hạn trên không gian số
Cuộc vận động chỉ thực sự thành công khi lựa chọn hàng Việt xuất phát từ niềm tin và lợi ích thiết thực của người tiêu dùng, chứ không phải từ cảm tính hay phong trào. Các hoạt động tuyên truyền gắn với bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, hỗ trợ doanh nghiệp phát triển thị trường đã góp phần củng cố niềm tin vào hàng hóa trong nước và hình thành thói quen tiêu dùng bền vững. Nhưng trong kỷ nguyên số, tuyên truyền phải đi kèm kết nối tiêu thụ tại địa phương với gian hàng online, để người dân có thể mua sản phẩm quen thuộc ở chợ, siêu thị ngay trên sàn thương mại điện tử. Khi hàng Việt đáp ứng nhu cầu thực tế, có chất lượng tương xứng với giá bán và giữ được uy tín, việc ưu tiên hàng Việt trên môi trường số sẽ là lựa chọn tự nhiên. Cuộc vận động vì thế cần chuyển trọng tâm: từ kêu gọi lòng yêu hàng Việt sang xây dựng cơ chế bảo vệ người tiêu dùng online và niềm tin hàng Việt dài hạn. Nếu làm được, thương mại điện tử sẽ không còn là rủi ro, mà trở thành bệ phóng mới cho hàng Việt.
