Phòng thực hành STEM: Bước nhảy của trường vùng khó, nhưng không chỉ là chuyện thiết bị
Phòng thực hành STEM là không gian học tập được trang bị thiết bị khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học, nơi học sinh được lập trình, lắp ráp, thí nghiệm và giải quyết vấn đề gắn với đời sống, giúp dịch chuyển từ cách học ghi nhớ sang học thông qua thực hành, trải nghiệm và sáng tạo.
Làn sóng mở rộng phòng thực hành STEM, giáo dục STEAM vùng sâu đang diễn ra nhanh hơn khả năng thích ứng của nhiều nhà trường. PETROVIETNAM triển khai Chương trình STEM Innovation PETROVIETNAM với 105 phòng STEM đạt chuẩn quốc tế tại 34 tỉnh, thành trên cả nước, được đánh giá là dự án giáo dục quy mô lớn do doanh nghiệp khởi xướng. Cùng lúc, chương trình do Bộ Công an phối hợp với một doanh nghiệp viễn thông cũng mang phòng STEM đến các điểm trường vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Đây là cú hích hạ tầng hiếm có, nhưng nếu chỉ chăm chăm cắt băng khánh thành mà bỏ quên bài toán vận hành, những phòng học đắt giá rất dễ trở thành “bảo tàng thiết bị”.
STEM Innovation PETROVIETNAM: Khi doanh nghiệp đẩy chuẩn phòng STEM lên tầm mới
Điểm đáng nói nhất của hệ thống phòng thực hành STEM trong chương trình STEM Innovation PETROVIETNAM là độ phủ không gian rộng, từ đô thị lớn đến nông thôn, từ đồng bằng đến miền núi. Các phòng này có mặt ở Hà Nội, Hải Phòng, TP Hồ Chí Minh, Cần Thơ, đồng thời đến những nơi còn nhiều khó khăn như THCS Mường Khương (Lào Cai), THPT Quảng Uyên (Cao Bằng) hay khu vực đèo Pha Đin (Sơn La)… Nếu trước đây, phòng thí nghiệm là đặc quyền của trường trung tâm, thì nay học sinh miền núi cũng được chạm tay vào bảng tương tác, bộ robotics, mô hình khoa học theo các chuẩn FabLab, NGSS, ISTE, CSTA.
Tác động không chỉ nằm ở thiết bị. Trong các phòng thực hành STEM này, học sinh được trực tiếp lập trình, điều khiển robot, làm thí nghiệm khoa học, thiết kế mô hình, sử dụng cảm biến và cùng nhau giải bài toán gắn với đời sống. Một câu nói có thể trích dẫn là: “105 phòng STEM đạt chuẩn quốc tế đã được PETROVIETNAM triển khai xây dựng, đưa vào vận hành tại 34 tỉnh, thành phố trên cả nước”. Về mặt chính sách, chương trình xuất hiện ngay sau khi có Nghị quyết 71 về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, cho thấy doanh nghiệp đã chọn đứng về phía cải cách chứ không chỉ làm từ thiện ngắn hạn.
Phòng STEM về vùng sâu: Cơ hội cho học sinh, phép thử cho quản lý nhà trường
Ở tuyến trường khó khăn, phòng thực hành STEM mang ý nghĩa “san bằng đường xuất phát”. Các phòng do lực lượng công an và doanh nghiệp viễn thông trao tặng được trang bị bộ lắp ghép robot, sân thi đấu robot, hệ thống mô phỏng trên máy tính, máy in 3D, trạm làm phim hoạt hình và kết nối Internet. Nhờ vậy, học sinh vùng sâu có thể trực tiếp lắp ráp, thử nghiệm, điều khiển thiết bị, làm quen với AI, IoT, Robotics và kỹ năng số, thay vì chỉ học lý thuyết khô cứng. Về phía giáo viên, họ được hướng dẫn phương pháp tổ chức hoạt động STEM để chủ động khai thác phòng học trong dạy học, không còn phụ thuộc hoàn toàn vào chuyên gia từ bên ngoài.
Nhưng đừng lý tưởng hóa bức tranh. Khi phòng thực hành STEM đòi hỏi bảo dưỡng định kỳ, cập nhật phần mềm, quản lý sử dụng thiết bị, các trường vùng sâu vốn thiếu cán bộ kỹ thuật sẽ chịu áp lực quản lý mới. Hoạt động được triển khai trong khuôn khổ chính sách an sinh xã hội giai đoạn 2026–2030, hướng tới hỗ trợ điều kiện học tập và tiếp cận công nghệ cho học sinh. Nghĩa là nếu không sớm xây được cơ chế vận hành dài hạn – từ phân công nhân sự, thời khóa biểu đến ngân sách bảo trì – các phòng học này có nguy cơ hoạt động rầm rộ lúc ban đầu rồi lắng xuống.
Đào tạo giáo viên STEM: Khâu quyết định thành bại của giáo dục STEAM vùng sâu
Không có giáo viên tự tin, phòng thực hành STEM hiện đại đến đâu cũng khó biến thành giờ học chất lượng. Các chương trình đào tạo giáo viên STEM đang được đẩy mạnh theo nhiều hướng. Ở phía doanh nghiệp, các phòng thuộc STEM Innovation PETROVIETNAM tạo điều kiện để giáo viên đổi mới phương pháp, tổ chức bài học theo dự án và gắn kiến thức liên môn với thực tiễn. Ở phía các trường sư phạm, một chương trình tập huấn tại xã Trà Lĩnh (Cao Bằng) cho đội ngũ giáo viên phổ thông đã được tổ chức, nhấn mạnh ý nghĩa của STEM/STEAM trong đổi mới dạy học tại địa bàn miền núi còn nhiều khó khăn về điều kiện và nguồn lực.
Tại Trà Lĩnh, giáo viên không chỉ nghe lý thuyết mà trực tiếp thực hành, trao đổi kinh nghiệm, rồi chuyển hóa kiến thức STEM/STEAM thành hoạt động phù hợp với điều kiện trường mình. Một bộ thiết bị STEM trị giá 20 triệu đồng được trao tặng để giáo viên tổ chức hoạt động thực hành, trải nghiệm, thiết kế và chế tạo sản phẩm, qua đó học sinh học qua khám phá và giải quyết vấn đề gắn với cuộc sống. Theo PGS.TS Nguyễn Thanh Hà, hiệu quả của giáo dục STEM/STEAM nằm ở việc hình thành năng lực tư duy, sáng tạo và giải quyết vấn đề cho học sinh, nên sự đồng hành lâu dài của giáo dục đại học với phổ thông là điều bắt buộc chứ không nên xem là hoạt động “phụ họa”.
Từ phong trào sang hệ sinh thái: Làm gì để phòng STEM không thành phong trào ngắn hạn?
Việc mở rộng hệ thống phòng thực hành STEM, từ STEM Innovation PETROVIETNAM đến các chương trình an sinh xã hội, cho thấy một chuyển động tích cực: giáo dục STEM/STEAM vùng sâu được nhìn nhận như chiến lược dài hạn chứ không chỉ là hoạt động tài trợ. PETROVIETNAM khẳng định sẽ tiếp tục phối hợp với ngành giáo dục, địa phương, trường đại học, viện nghiên cứu và đối tác quốc tế để mở rộng chương trình, nâng cao chất lượng vận hành, đưa giáo dục STEM đến với nhiều nhà trường và học sinh hơn nữa. Từ các lớp tập huấn cụ thể, mối quan hệ hợp tác giữa giáo dục đại học và phổ thông được kỳ vọng tiếp tục mở rộng, góp phần thúc đẩy đổi mới giáo dục tại các tỉnh miền núi phía Bắc.
Vấn đề là phải chuyển được từ logic “trang bị một lần” sang xây dựng hệ sinh thái: phòng thực hành STEM gắn với CLB học sinh, thi đấu robot, kết nối mạng lưới FabLab trong nước – nơi Việt Nam hiện có khoảng 115 phòng và đang đứng đầu khu vực Đông Nam Á. Nếu Bộ Giáo dục, địa phương và doanh nghiệp cùng coi mỗi phòng học, mỗi khóa đào tạo giáo viên STEM là mắt xích trong một hệ thống dài hơi, giáo dục STEAM vùng sâu mới có cơ hội đi qua giai đoạn phong trào để trở thành chuẩn mực mới của nhà trường phổ thông.
