Cổng một cửa quốc gia: từ cải cách thủ tục đến sức bật ngân sách
Cổng một cửa quốc gia trong lĩnh vực hải quan là hệ thống điện tử tập trung tiếp nhận, xử lý và trả kết quả các thủ tục hành chính xuất nhập khẩu cho doanh nghiệp, cho phép kết nối với hệ thống nghiệp vụ của nhiều bộ, ngành và các cơ chế khu vực, nhằm rút ngắn thời gian làm thủ tục, giảm chi phí và nâng cao tính minh bạch trong quản lý nhà nước đối với hoạt động thương mại biên giới. Đây không còn là một dự án công nghệ đơn thuần, mà đang trở thành trục xương sống của cải cách thủ tục hải quan và chuyển đổi số hải quan. Điều đáng nói là Cục Hải quan đã chủ động xây dựng lại “bản đồ thủ tục” thay vì bị động chạy theo phân cấp. Việc rà soát các thủ tục hành chính liên quan đến hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa, phương tiện vận tải trong phạm vi dự án mở rộng Cổng thông tin một cửa quốc gia và kết nối cơ chế một cửa ASEAN (giai đoạn 3) cho thấy tư duy quản lý đã dịch chuyển mạnh sang lấy doanh nghiệp làm trung tâm. Nếu trước đây mỗi lần thay đổi thẩm quyền lại phát sinh thêm giấy tờ, thì nay mục tiêu là giữ nguyên trải nghiệm số cho doanh nghiệp dù cơ quan xử lý hồ sơ phía sau có thay đổi.
Phân cấp thủ tục và bài toán giữ trải nghiệm số thống nhất
Việc đẩy mạnh phân cấp, phân quyền từ trung ương cho địa phương đang làm đảo lộn trật tự thẩm quyền của hàng loạt thủ tục liên quan xuất nhập khẩu, nhưng Cổng một cửa quốc gia lại được chọn làm “neo ổn định” cho doanh nghiệp. Trong năm 2025, Chính phủ ban hành 28 nghị định, qua đó phân cấp 556 thủ tục hành chính từ trung ương cho địa phương; đến năm 2026, thêm 8 nghị định nữa tiếp tục phân cấp 134 thủ tục. Nghĩa là gần như một phần ba cấu trúc hành chính đã được xê dịch xuống tuyến dưới. Trong phạm vi dự án mở rộng Cổng một cửa quốc gia, sẽ có 188 thủ tục thuộc 9 bộ, ngành được triển khai phục vụ cơ chế một cửa quốc gia và ASEAN, trong đó 65 thủ tục được xác định có phân cấp, chiếm 34,6%. Thách thức rất rõ: cơ quan có thẩm quyền thay đổi liên tục, nhưng doanh nghiệp không thể bị “bắt” học lại hệ thống. Chính vì vậy, cách thức triển khai là tiếp nhận hồ sơ trên Cổng một cửa quốc gia, sau đó tự động chuyển sang hệ thống nghiệp vụ của bộ, ngành có thẩm quyền; kết quả được trả lại trên cùng một cổng cho người dân, doanh nghiệp. Đây là lựa chọn đúng, vì giữ được một cửa duy nhất ở mặt tiền, thay vì đẩy doanh nghiệp đi “mò” từng cổng nhỏ theo phân cấp.
Chuyển đổi số hải quan: số liệu biết nói và tác động tới doanh nghiệp
Nếu muốn hiểu chuyển đổi số hải quan là gì, hãy nhìn vào lượng hồ sơ đang chạy trên nền tảng trực tuyến. Trong tổng số 171 thủ tục hành chính do cơ quan hải quan thực hiện, đã có 96 thủ tục được cung cấp dịch vụ công trực tuyến toàn trình, 49 thủ tục trực tuyến một phần và 26 thủ tục chỉ cung cấp thông tin. Từ ngày 15/6 đến 14/9/2026, cơ quan hải quan tiếp nhận hơn 29,27 triệu hồ sơ, trong đó 29,269 triệu hồ sơ được thực hiện trực tuyến. Đây là câu nói có thể trích dẫn: "Luỹ kế từ đầu năm đến 14/9, hệ thống đã xử lý hơn 93,24 triệu hồ sơ, với trên 93,22 triệu hồ sơ trực tuyến". Đằng sau những con số khổng lồ ấy là thay đổi rất cụ thể với doanh nghiệp xuất nhập khẩu Việt Nam: giảm đáng kể thời gian chờ, giảm chi phí đi lại, và quan trọng hơn là giảm rủi ro phi chính thức. Việc rà soát, cập nhật phương án triển khai và phối hợp xử lý vướng mắc trên Cổng một cửa quốc gia được định hướng rõ mục tiêu là tạo thuận lợi cho người dân, doanh nghiệp trong hoạt động xuất nhập khẩu, dù thẩm quyền giải quyết thủ tục đã phân tán. Khi mọi thứ dịch chuyển lên môi trường số và được xử lý 24/7 trên hệ thống VNACCS/VCIS cùng các hệ thống vệ tinh, doanh nghiệp có thể xây dựng kế hoạch logistics và dòng tiền dựa trên dữ liệu, thay vì dựa vào “quen biết” tại cửa khẩu.
Nguồn thu ngân sách: kết quả trực tiếp của cải cách thủ tục
Không phải ngẫu nhiên mà thu ngân sách từ hoạt động hải quan đang tăng song song với cải cách thủ tục hải quan và chuyển đổi số hải quan. Ngày 9/10/2026, tại hội nghị giao ban kết quả công tác quý III, cơ quan hải quan ghi nhận điểm nổi bật là việc hoàn thiện thể chế, đẩy mạnh cải cách hành chính, chuyển đổi số và nâng cao hiệu quả quản lý để đáp ứng yêu cầu phát triển xuất nhập khẩu. Luật số 11/2026/QH16 đã được Quốc hội thông qua ngày 23/8/2026, cùng với hàng loạt đề án, nghị định, thông tư mới tập trung vào kinh doanh hàng miễn thuế, thủ tục qua cơ chế một cửa quốc gia và ASEAN, xác định xuất xứ hàng hóa, quản lý phương tiện vận tải tại cửa khẩu thông minh, và thủ tục với hàng hóa qua bưu chính, chuyển phát nhanh quốc tế. Kết quả tài chính cho thấy cải cách không chỉ là khẩu hiệu: số thu ngân sách luỹ kế 9 tháng đạt 399.638 tỷ đồng, tương đương 88,6% dự toán và 77,4% chỉ tiêu phấn đấu. Trong cùng thời gian, kim ngạch xuất nhập khẩu đạt 888,03 tỷ USD, tăng 30,4% so với cùng kỳ năm trước, với xuất khẩu tăng 24,5% và nhập khẩu tăng 36,7%. Câu nói đáng trích dẫn từ góc nhìn chính sách là: "Hoạt động xuất nhập khẩu tăng trưởng tiếp tục tạo nguồn thu quan trọng cho ngân sách nhà nước". Nói cách khác, khi thủ tục sạch hơn, minh bạch hơn, doanh nghiệp mạnh dạn mở rộng giao dịch, và ngân sách thu được nhiều hơn mà không phải siết thêm gánh nặng thuế.
Kết luận: giữ doanh nghiệp ở trung tâm của cải cách hải quan
Cải cách thủ tục hải quan qua Cổng một cửa quốc gia đang tạo ra một “hợp đồng mới” giữa Nhà nước và doanh nghiệp xuất nhập khẩu Việt Nam: Nhà nước cam kết một hệ thống số thống nhất, xử lý nhanh, minh bạch; doanh nghiệp đáp lại bằng việc mở rộng dòng hàng, tăng kim ngạch và đóng góp bền vững hơn vào ngân sách. Việc phân cấp mạnh mẽ 556 thủ tục hành chính năm 2025 và thêm 134 thủ tục năm 2026 cho cấp địa phương rõ ràng làm bộ máy phức tạp hơn, nhưng Cổng một cửa quốc gia đã và phải tiếp tục đóng vai trò chiếc cầu nối khiến sự phức tạp đó không trút lên vai doanh nghiệp. Hướng đi tiếp theo đã được phác thảo: tập trung nguồn lực cho dự án xây dựng hệ thống công nghệ thông tin thực hiện hải quan số, mở rộng Cổng một cửa quốc gia và kết nối cơ chế một cửa ASEAN, đồng thời chuẩn bị điều kiện thực thi Luật số 11/2026/QH16 từ ngày 1/3/2027. Vấn đề không còn là “có chuyển đổi số hay không”, mà là chuyển đổi số có tiếp tục được thiết kế xoay quanh lợi ích của doanh nghiệp hay trượt sang phục vụ sự tiện lợi của bộ máy. Nếu giữ được doanh nghiệp ở trung tâm, Cổng một cửa quốc gia sẽ không chỉ là cổng dữ liệu, mà là nền tảng cạnh tranh cho cả nền kinh tế xuất nhập khẩu.
