Đánh giá thi đua giáo dục: từ bệnh thành tích đến yêu cầu trung thực
Đánh giá thi đua giáo dục là cách hệ thống giáo dục dùng các tiêu chí về kết quả dạy học, kiểm tra, thi cử và hoạt động chuyên môn để xếp loại, khen thưởng nhà trường, cán bộ quản lý và giáo viên, qua đó định hướng hành vi nghề nghiệp và chất lượng dạy học trong thực tế. Điểm mấu chốt của bước ngoặt hiện nay là Chỉ thị 37 của Thủ tướng về tăng cường phòng, chống gian lận thi cử, kiểm tra, đánh giá trong giáo dục và đào tạo, trong đó yêu cầu đổi mới đánh giá thi đua theo hướng không lấy riêng tỷ lệ người học khá, giỏi, tỷ lệ tốt nghiệp hoặc kết quả thi làm căn cứ khen thưởng tập thể, cá nhân. Đây là cú đánh trực diện vào “căn bệnh thành tích” vốn khiến nhiều nơi dạy học, kiểm tra, đánh giá và tổ chức thi không phản ánh đúng chất lượng thực sự, làm sai lệch kết quả, ảnh hưởng đến công bằng giáo dục và niềm tin xã hội.
Không giao chỉ tiêu học sinh giỏi: bỏ áp lực giả để tăng trách nhiệm thật
Quyết định 2758 của Bộ Giáo dục và Đào tạo về xây dựng văn hóa trung thực, liêm chính và thực chất trong các hoạt động giáo dục đã nêu rõ: không giao chỉ tiêu áp đặt về điểm số, tỷ lệ học sinh khá, giỏi cho nhà giáo. Hiểu đúng, “không giao chỉ tiêu áp đặt” nghĩa là ban giám hiệu không còn áp các con số cứng nhắc như tỷ lệ giỏi, khá cho từng lớp ngay từ đầu năm, và không gắn trực tiếp những tỷ lệ đó với thi đua, xếp loại viên chức cuối năm. Trước đây, cách giao chỉ tiêu học sinh giỏi kiểu hành chính khiến giáo viên phải hạ chuẩn đề, nương tay khi chấm, thậm chí sửa điểm để làm đẹp học bạ nhằm bảo vệ danh hiệu. Nay, xóa bỏ chỉ tiêu áp đặt không phải là buông lỏng chất lượng, mà là chuyển hướng sang nâng cao trách nhiệm đánh giá thật, chấm điểm thật, phù hợp năng lực học sinh, để từ đó thấy rõ lỗ hổng kiến thức và tổ chức phụ đạo, bồi dưỡng.
Cải cách đánh giá học sinh: coi trọng quá trình, chấm điểm công bằng thay vì tô hồng kết quả
Muốn bỏ chỉ tiêu học sinh giỏi mà không rơi vào tình trạng thả nổi, hệ thống phải cải cách đánh giá học sinh theo hướng coi trọng quá trình và năng lực thực chất. Thủ tướng yêu cầu Bộ Giáo dục và Đào tạo rà soát, đổi mới việc giao chỉ tiêu xếp loại, kết quả thi, kiểm tra, đánh giá để đánh giá thi đua, khen thưởng, theo hướng không tạo áp lực về thành tích. Đồng thời, nghiêm cấm mọi chỉ đạo, gây sức ép nhằm nâng điểm, nâng tỷ lệ tốt nghiệp, làm sai lệch kết quả học tập, kết quả thi hoặc che giấu vi phạm để đạt thành tích. Ở cấp trường, thay vì nhìn vào bảng điểm tổng kết để đánh giá giáo viên, cần lượng hóa chất lượng công việc bằng bộ tiêu chí quy trình (KPI chuyên môn) như chuẩn bị kế hoạch bài dạy, thiết kế ma trận đề, chấm theo rubric, sửa bài chi tiết. Để chấm điểm công bằng, khách quan, nhà trường nên tổ chức kiểm tra định kỳ chung từ ngân hàng đề được thẩm định, rọc phách và chấm chéo giữa giáo viên trong tổ.
Tác động thực tế: giảm điểm số nhân tạo, trả lại giá trị cho nỗ lực học tập
Những sai phạm trong kiểm tra, thi cử thời gian qua đã làm sai lệch kết quả đánh giá, ảnh hưởng đến chất lượng nguồn nhân lực, công bằng trong giáo dục, uy tín của ngành và niềm tin của xã hội. Khi chỉ tiêu học sinh giỏi không còn là thước đo thi đua giáo dục, áp lực tạo điểm số nhân tạo sẽ giảm, mở đường cho việc đánh giá chất lượng thực tế của học sinh. Giáo viên có thể thẳng thắn chấm điểm thấp khi học sinh chưa đạt yêu cầu, nhưng đồng thời ghi nhận sự tiến bộ theo từng giai đoạn, nhất là với học sinh yếu hoặc có hoàn cảnh đặc biệt. Theo định hướng mới, cơ sở đánh giá viên chức không phải là tỷ lệ khá, giỏi cuối kỳ, mà là việc thực hiện kế hoạch giải pháp và sự tiến bộ thực tế của học trò; nếu học sinh chưa đạt do nguyên nhân khách quan thì phải phân tích rõ ràng. Nói cách khác, điểm số sẽ trở lại đúng vai trò: phản ánh năng lực, chứ không phải thành tích trang trí.
Con đường phía trước: từ kỷ cương thi cử đến văn hóa trung thực trong nhà trường
Đổi mới đánh giá thi đua giáo dục không dừng ở việc bỏ chỉ tiêu học sinh giỏi; đó là một lộ trình siết kỷ cương và xây dựng văn hóa trung thực. Thủ tướng giao Bộ Giáo dục và Đào tạo rà soát toàn diện các quy định, quy chế thi và hướng dẫn kiểm tra, đánh giá thường xuyên, định kỳ, cuối khóa, đồng thời sửa đổi để phòng ngừa các phương thức gian lận mới, kể cả việc dùng trí tuệ nhân tạo và thiết bị công nghệ cao. Bộ cũng phải hướng dẫn sử dụng camera, thiết bị rà soát kim loại và giải pháp kỹ thuật tại các khâu có nguy cơ cao, trước hết với kỳ thi chọn học sinh giỏi quốc gia và kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông. Ở địa phương, chủ tịch UBND tỉnh, thành phố được yêu cầu tổ chức kiểm tra, đánh giá và thi bảo đảm thực chất, nghiêm túc, công bằng, khách quan, “không có vùng cấm, không có ngoại lệ” trong xử lý gian lận. Tóm lại, giáo dục chỉ có thể phát triển bền vững khi dựa trên sự trung thực; xóa bỏ chỉ tiêu điểm số áp đặt là bước đi cần thiết để người thầy dạy vì sự tiến bộ thực chất của học trò.
