Thanh Âm Gốm: định nghĩa một “hội làng” đương đại giữa lòng Bát Tràng
Thanh Âm Gốm là chương trình biểu diễn nghệ thuật đương đại diễn ra trong hai ngày 19 và 20-9 tại Làng gốm Bát Tràng, kết nối chất liệu gốm của di sản gốm truyền thống với âm nhạc, chuyển động sân khấu, xiếc, múa và nghệ thuật sắp đặt, biến không gian làng nghề thành một sân khấu sống nơi nghệ nhân, nghệ sĩ và cộng đồng cùng tạo nên hành trình trải nghiệm mới. Điều đáng nói không phải ở việc Festival Thăng Long - Hà Nội lần thứ II năm 2026 diễn ra từ ngày 11-9 đến 20-9 trong nhiều không gian văn hóa di sản của Thủ đô, mà ở việc Bát Tràng được chọn như “phòng thí nghiệm” cho cách kể chuyện mới về nghề gốm. Thay vì để di sản nằm yên trong vitrines, Thanh Âm Gốm đưa khán giả vào trung tâm làng nghề, để họ cảm được đất, lửa, nước qua thanh âm và chuyển động. Đây là lựa chọn mang tính tuyên ngôn: di sản gốm truyền thống hoặc trở thành ký ức bảo tàng, hoặc phải học cách sống cùng ngôn ngữ của thời đại. Thanh Âm Gốm đã chọn con đường thứ hai – và đó là lý do nó đáng được nhìn như một bước ngoặt, không chỉ là một chương trình biểu diễn nghệ thuật.
Không gian di sản hóa sân khấu: Bát Tràng kể chuyện bằng gốm, mây, tre, mành
Khi bước vào khu vực diễn ra Thanh Âm Gốm, người xem hiểu ngay rằng không gian biểu diễn ở đây không phải phông nền, mà là một nhân vật. Gốm, mây, tre, mành cùng những hình ảnh gợi liên tưởng đến lò gốm, dòng nước và làng nghề dẫn dắt khán giả từng bước hòa mình vào Bát Tràng. Làng gốm Bát Tràng – thành viên mạng lưới các thành phố Thủ công sáng tạo toàn cầu và là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia – được đối xử đúng với vị thế của nó: một di sản đang sống, chứ không phải phim trường tái hiện. Chính trong bối cảnh “đời thường” đó, câu chuyện về nghề và sản phẩm gốm trở nên gần gũi hơn. Khán giả không chỉ nhìn thấy sản phẩm hoàn thiện, họ được tiếp cận ký ức làng nghề, nghe người làm nghề nói, và chứng kiến cách nghệ sĩ dùng âm thanh, ánh sáng, chuyển động để biến những chi tiết tưởng nhỏ – như mảnh gốm, chiếc mành tre – thành ngôn ngữ kể chuyện. Đây là bước vượt qua mô hình trình diễn du lịch: Bát Tràng không đóng vai “bối cảnh đẹp”, mà là chủ thể cùng đồng tạo tác.
Từ “Mở đất” đến “Lửa nghề”: khi lao động thủ công trở thành ngôn ngữ biểu diễn
Thanh Âm Gốm được xây dựng như một hành trình xuyên suốt gồm “Mở đất”, “Lửa nghề Bát Tràng”, GOm Show – “Âm thanh từ gốm”, “Dòng chảy di sản” và “Trao gửi”. Cách phân chương này không chỉ thuận tai, mà cho thấy một tư duy rõ ràng: dẫn khán giả từ trải nghiệm thân thể với đất, đến việc nhìn lao động thủ công trong chuyển động nghệ thuật, rồi nghe chất liệu gốm phát ra tiếng nói của mình. Ở phần “Mở đất”, người xem được bước vào không gian văn hóa Bát Tràng, nặn gốm, vẽ lam và thưởng thức ẩm thực địa phương – tức là cho cơ thể nhập cuộc trước khi lý trí phân tích. Tiếp đó, hoạt cảnh “Lửa nghề Bát Tràng” sử dụng múa, xiếc và chuyển động sân khấu để tái hiện các công đoạn làm gốm từ xử lý đất, tạo cốt, phủ men, xếp lò, canh lò đến vận chuyển sản phẩm. Lao động nặng nhọc, kinh nghiệm truyền đời được chuyển hóa thành ngôn ngữ biểu diễn mà vẫn tránh rơi vào minh họa hời hợt. Nếu có một câu nói đáng trích, thì đó là nhận định rằng từ đất, nước và lửa, câu chuyện về nghề gốm được chuyển tải bằng âm thanh, ánh sáng, chuyển động và trải nghiệm, qua đó tạo thêm không gian để di sản tiếp tục được thực hành, sáng tạo và lan tỏa trong đời sống đương đại.
GOm Show và âm thanh từ gốm: khi chum niêu thành nhạc cụ
Điểm táo bạo nhất của Thanh Âm Gốm chính là GOm Show – “Âm thanh từ gốm”, dự án nghệ thuật nhóm Đàn Đó nghiên cứu gần 15 năm. Từ những vật dụng quen thuộc như chum, niêu và các vật thể bằng gốm, sành, các nghệ sĩ đã chế tác thành nhạc cụ có khả năng tạo ra nhiều tầng âm sắc: trống chum, trống lãng, chiêng sành, chuông sành, ang xoay, đàn niêu… Đây không chỉ là trò “cải tiến nhạc cụ” mà là tuyên bố rằng gốm có thể được lắng nghe, không chỉ được nhìn. Nghệ sĩ trình diễn với hệ thống nhạc cụ từ gốm, sành, tạo nên một không gian âm thanh đặc trưng từ chính chất liệu gốm. Nhờ đó, khán giả bắt đầu gắn âm thanh với trải nghiệm chạm tay vào bề mặt gốm, với ký ức lò nung, với nhịp sống làng nghề. Khi ông Nguyễn Văn Hưng, người sinh ra và lớn lên ở Bát Tràng, nói rằng ông xúc động vì “câu chuyện về gốm được kể bằng âm thanh, ánh sáng và ngôn ngữ sáng tạo của người trẻ”, đó không phải là lời khen xã giao mà là sự xác nhận của cộng đồng rằng cách tiếp cận mới này có ý nghĩa.
Bài học từ Thanh Âm Gốm: bảo tồn di sản gốm bằng sáng tạo, không bằng kính trưng bày
Nhìn Thanh Âm Gốm như một chương trình sự kiện độc lập thì có thể thấy đây là một đêm hội làng được làm mới; nhưng đặt nó trong khung Festival Thăng Long – Hà Nội lần thứ II, mục tiêu trở nên rõ ràng: đưa di sản đến gần hơn với công chúng thông qua các hình thức sáng tạo đương đại, và tạo thêm không gian để di sản tiếp tục được thực hành, sáng tạo và lan tỏa trong đời sống đương đại. Chương trình được xây dựng trên sự kết nối giữa di sản – nghệ thuật – cộng đồng, trong đó người nghệ nhân, nghệ sĩ và cộng đồng địa phương cùng tham gia tạo nên một không gian văn hóa đang sống. Về căn bản, Thanh Âm Gốm đã đề xuất một mô hình bảo tồn di sản gốm truyền thống mới: không đóng khung di sản trong trưng bày tĩnh, mà để nó trở thành chất liệu cho âm nhạc, chuyển động, nghệ thuật trình diễn. Làng gốm Bát Tràng không bị “sân khấu hóa” theo kiểu bề mặt; chính cộng đồng làng nghề là trung tâm, còn nghệ thuật đương đại là ngôn ngữ giúp họ nói với thế hệ khán giả mới. Kết luận công bằng là: nếu các làng nghề chỉ chờ khách đến mua hàng, di sản sẽ già đi rất nhanh; nhưng nếu dám bước ra sân khấu, dám để đất, nước, lửa và con người bước vào vùng giao thoa của sáng tạo, thì di sản thủ công sẽ còn nhiều đời sống khác nhau – như cách Thanh Âm Gốm đã gợi mở ở Bát Tràng.
