Thanh âm Gốm Bát Tràng: gốm truyền thống Việt Nam bước vào ngôn ngữ âm nhạc
Thanh âm Gốm Bát Tràng là chương trình trình diễn nghệ thuật biến chất liệu gốm truyền thống Việt Nam từ một đối tượng để ngắm nhìn thành nhạc cụ và vật thể tạo âm, kết hợp với âm nhạc đương đại, múa, xiếc và nghệ thuật trình diễn để kể câu chuyện làng nghề bằng âm thanh, chuyển động và trải nghiệm đa giác quan. Ở cấp độ ý tưởng, chương trình là một lựa chọn táo bạo: để đất, nước, lửa và bàn tay người thợ rời khỏi lò nung, bước vào không gian sân khấu, đối thoại trực tiếp với khán giả. Và chính lựa chọn đó khiến Thanh âm Gốm trở thành điểm nhấn khác biệt trong Festival Thăng Long Hà Nội, thay vì lặp lại cách trưng bày di sản quen thuộc. Nó khẳng định rằng di sản không chỉ để bảo tồn, mà còn có thể "diễn" và "hát" cùng đời sống hôm nay.
Bát Tràng – từ không gian làng nghề đến một trong 6 sân khấu di sản
Việc đưa Thanh âm Gốm về đúng xã Bát Tràng – một trong 6 không gian chính của Festival Thăng Long Hà Nội – là quyết định mang tính tuyên ngôn. Không phải sân khấu trung tâm thành phố, mà là làng gốm bên sông Hồng, nơi đất, lửa và nghề thủ công vẫn sống động mỗi ngày. Festival Thăng Long Hà Nội lần thứ II diễn ra từ ngày 11–20/9 với chủ đề “Dòng chảy di sản – Heritage Flow”, kết nối Hoàng thành Thăng Long, Văn Miếu – Quốc Tử Giám, Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục, Bảo tàng Hà Nội và làng gốm Bát Tràng trong một hành trình chung. Việc Bát Tràng trở thành sân khấu lúc 19h30 ngày 19 và 20/9 không chỉ là thêm một điểm diễn, mà là cách khẳng định làng nghề gốm truyền thống cũng xứng đáng đứng ngang hàng với các di sản đô thị, trở thành một lớp kết nối quan trọng trong "dòng chảy" di sản – nghệ thuật – sáng tạo.
Đất, nước, lửa được kể lại bằng âm thanh: cấu trúc nghệ thuật của Thanh âm Gốm
Thanh âm Gốm không dừng ở màn biểu diễn lạ mắt; nó được thiết kế như một hành trình nghệ thuật xuyên suốt, dựa trên hệ biểu tượng Đất – Nước – Lửa. Mở đầu là phần “Mở đất”, nơi khán giả bước vào Bát Tràng qua những câu chuyện về văn hóa gốm, ẩm thực và các hoạt động du lịch trải nghiệm gốm như nặn gốm, vẽ lam. Tiếp đó, hoạt cảnh “Lửa nghề Bát Tràng” dùng múa, xiếc, chuyển động sân khấu để tái hiện từ khâu xử lý đất, tạo cốt, phủ men, xếp lò, canh lò đến vận chuyển sản phẩm; câu “Nhất xương, nhì da, thứ ba dạc lò” trở thành điểm nhấn, đưa kỹ nghệ nghề vào ngôn ngữ biểu diễn. Cao trào nằm ở GOm Show – Âm thanh từ gốm, nơi hơn 30 loại nhạc cụ và vật thể tạo âm từ gốm, sành được nhóm nghệ sĩ Đàn Đó phát triển suốt gần 15 năm nghiên cứu chất liệu bản địa. Ở đây, gốm không còn là bình, chén, mà trở thành tiếng nói trực tiếp của di sản.
Khi làng gốm cất tiếng nói đương đại và gọi khán giả tham gia vào di sản
Điều đáng nói nhất ở Thanh âm Gốm là thái độ với di sản: không đóng khung Bát Tràng trong hoài niệm, mà cho thấy một làng nghề đang phát triển và liên tục tìm cách kết nối khán giả hiện đại. Đất, lửa, bàn tay người thợ, kỹ thuật thủ công – những giá trị làm nên gốm truyền thống Việt Nam – được đặt cạnh âm nhạc đương đại, múa, xiếc, nghệ thuật sắp đặt và sự hiện diện của chính cộng đồng làm nghề. Theo Phó Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội Vũ Thu Hà, tinh thần Festival là “lấy di sản làm nền tảng, thúc đẩy trao truyền, sáng tạo và lan tỏa các giá trị văn hóa, kết nối di sản với nghệ thuật, giáo dục, du lịch và cộng đồng”. Thanh âm Gốm thực hiện đúng lời này khi để những người thợ, nghệ sĩ và khán giả cùng đứng trên một sân khấu, cùng tạo nên “dòng chảy di sản” sống, thay vì chỉ nhìn di sản qua tủ kính.
Một lời mời: du lịch trải nghiệm gốm như một hành vi tham gia vào dòng chảy di sản
Từ góc độ người xem, Thanh âm Gốm là lời mời rời khỏi kiểu tham quan làng nghề dừng ở chụp ảnh và mua vài món đồ lưu niệm. Đến Bát Tràng trong hai đêm diễn, du khách có thể khám phá làng nghề, thử làm gốm, thưởng thức ẩm thực địa phương, rồi bước vào sân khấu nơi những chiếc bình gốm được trao một vai trò hoàn toàn khác – trở thành nhạc cụ, đạo cụ và nhân vật của câu chuyện. Đó là dạng du lịch trải nghiệm gốm đặt trọng tâm vào sự tham gia của người xem: nắn đất, nghe gốm “hát”, để cơ thể và giác quan cùng ghi nhớ di sản. Khi một làng gốm được công nhận là thành viên Mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo thế giới, những chương trình như Thanh âm Gốm càng cho thấy rõ thông điệp: Bát Tràng không chỉ lưu giữ quá khứ, mà đang viết tiếp tương lai di sản bằng sáng tạo. Và mỗi du khách lựa chọn đến đây, về bản chất, đang góp một phần vào dòng chảy đó.
