Thống nhất đầu mối là bước cần thiết, chưa phải đích đến
Quản lý an toàn thực phẩm là hoạt động của Nhà nước nhằm kiểm soát nguy cơ đối với thực phẩm xuyên suốt từ sản xuất, chế biến, lưu thông đến tiêu dùng, qua đó bảo vệ sức khỏe người dân. Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) xác định Bộ Y tế là cơ quan đầu mối giúp Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước về lĩnh vực này. Đây là hướng đi hợp lý: khi sự cố liên quan nhiều khâu, cần một cơ quan đứng ra điều phối thay vì để trách nhiệm bị chia nhỏ giữa các ngành. Nhưng gom đầu mối không đồng nghĩa chuyển mọi việc sang ngành y tế. Nếu luật chỉ nêu cơ quan chủ trì mà không buộc các bộ, ngành khác phối hợp đúng hạn và chịu trách nhiệm về phần việc của mình, tình trạng chồng chéo có thể đổi thành một nút thắt mới. Quốc hội dự kiến thảo luận dự án luật tại hội trường ngày 11/11; trọng tâm nên là cách thiết kế trách nhiệm vận hành, không chỉ tên cơ quan đứng đầu.
Liên ngành phải phối hợp, không được né trách nhiệm
Mô hình hiện nay phân công nhiều bộ theo nhóm ngành hàng, có ưu điểm tận dụng chuyên môn nhưng cũng khiến đầu mối phân tán, chức năng giao thoa và khó xác định cơ quan chịu trách nhiệm chính. Vì vậy, Bộ Y tế làm đầu mối cần đi cùng nguyên tắc mỗi nhiệm vụ có một cơ quan chủ trì, còn các đơn vị liên quan phải có nghĩa vụ cung cấp thông tin, thời hạn xử lý và trách nhiệm giải trình rõ ràng. Không thể mặc nhiên quy mọi vụ ngộ độc cho ngành y tế khi nguyên nhân có thể nằm ở khâu sản xuất, kiểm tra, vận chuyển hoặc kinh doanh. Quản lý theo chuỗi cung ứng, kiểm soát nguy cơ, hậu kiểm và dữ liệu liên thông chỉ phát huy tác dụng nếu cơ quan phụ trách từng khâu được gọi tên cụ thể. Với người dân, điều đó quyết định liệu thực phẩm nguy cơ có bị ngăn trước khi sử dụng hay cảnh báo, truy xuất có kịp thời khi sự cố xảy ra.
Quy định mới phải theo kịp cách thực phẩm được bán
Việc sửa luật là cần thiết không chỉ vì bộ máy phân tán. Luật An toàn thực phẩm năm 2010 tạo nền tảng pháp lý quan trọng, nhưng sau 15 năm thi hành, một số khâu giao thoa vẫn chồng chéo, trong khi năng lực phân tích nguy cơ và truy xuất nguồn gốc chưa đáp ứng yêu cầu. Kinh doanh qua sàn thương mại điện tử, mạng xã hội và dịch vụ giao đồ ăn trực tuyến càng khiến việc xác định trách nhiệm của từng chủ thể trở nên cấp thiết. Dự thảo đề xuất quản lý theo chuỗi cung ứng, cải cách kiểm tra thị trường, xây dựng dữ liệu an toàn thực phẩm quốc gia liên thông, đồng thời nâng hiệu quả quản lý thức ăn đường phố và bếp ăn tập thể. Đây là những hướng phù hợp, nhưng luật cần bảo đảm dữ liệu có thể kết nối và dùng để truy xuất, thu hồi, cảnh báo trên thực tế. Nếu không, chuyển đổi số sẽ chỉ tạo thêm quy trình mà chưa giúp người tiêu dùng nhận cảnh báo sớm hơn.
Không có nguồn lực, phân cấp chỉ còn trên giấy
Đổi mới tổ chức và phương thức quản lý phải đi kèm kinh phí, nhân lực chuyên môn và năng lực kiểm nghiệm. Đại biểu Quốc hội Lê Văn Cường đề nghị quy định Nhà nước bảo đảm kinh phí theo phân cấp ngân sách, đồng thời nghiên cứu mức chi tối thiểu hằng năm cho công tác an toàn thực phẩm. Ông cũng kiến nghị Chính phủ đánh giá tác động, làm rõ nhiệm vụ chi, cách tổng hợp và nguyên tắc tránh tính trùng để đề xuất mức cụ thể cho Quốc hội xem xét đưa vào luật. Đây không phải phần phụ của cải cách: giao nhiệm vụ cho địa phương mà không bảo đảm năng lực thực hiện sẽ khiến đầu mối thống nhất ở trung ương không tạo được kết quả tại nơi người dân mua và sử dụng thực phẩm. Kết luận số 114-KL/TW của Bộ Chính trị định hướng thống nhất bộ máy từ trung ương đến địa phương, với chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền và trách nhiệm rõ ràng. Bước tiếp theo là hoàn thiện pháp luật để địa phương có căn cứ và điều kiện thực thi.
Đo hiệu quả bằng trách nhiệm và kết quả bảo vệ sức khỏe
Thống nhất đầu mối quản lý là lựa chọn đúng, nhưng không thể xem việc sắp xếp cơ quan là thành công tự thân. Luật cần xác định rõ ai chủ trì từng nhiệm vụ, cơ quan nào phải phối hợp, thời hạn phản hồi ra sao và trách nhiệm được xem xét thế nào khi để xảy ra sai sót. Cùng với đó, nguồn lực thực thi phải tương xứng với nhiệm vụ từ trung ương đến địa phương. Kết luận của Bộ Chính trị yêu cầu các cơ quan liên quan rà soát, hoàn thiện hệ thống pháp luật theo hướng thống nhất, đồng bộ và khả thi để địa phương triển khai. Đó cũng nên là thước đo của lần sửa đổi này: không phải có thêm một đầu mối trên sơ đồ, mà là phát hiện nguy cơ sớm hơn, truy xuất và cảnh báo nhanh hơn, xử lý vi phạm rõ người chịu trách nhiệm hơn. Nếu thiếu những điều kiện ấy, người dân vẫn phải gánh hậu quả của khoảng trống phối hợp.
