Phân loại rõ hơn để chặn quảng cáo quá công dụng
Thực phẩm bổ sung là nhóm sản phẩm được dùng để bổ sung thành phần dinh dưỡng, nhưng những tuyên bố về lợi ích sức khỏe cần có căn cứ phù hợp và không được khiến người mua hiểu sai về công dụng. Đây là ranh giới mà dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) muốn làm rõ bằng cách thay đổi quản lý thực phẩm bổ sung.
Đề xuất xuất hiện trong bối cảnh cơ quan chức năng phát hiện nhiều vụ việc về hàng giả, quảng cáo sai sự thật và thổi phồng công dụng tập trung ở nhóm sản phẩm này. Một số sản phẩm tự công bố, tự quảng cáo vượt quá công dụng thực tế. Vụ diễn viên Vân Hugo bị phạt 70 triệu đồng vì quảng cáo quá mức công dụng của sữa là một ví dụ cho thấy lời quảng bá có thể tác động đến niềm tin của người mua.
Vấn đề không chỉ nằm ở người quảng cáo. Khi sản phẩm có thông tin sức khỏe nhưng thiếu kiểm chứng, người tiêu dùng khó biết mình đang trả tiền cho giá trị dinh dưỡng thực hay cho lời hứa tiếp thị. Vì vậy, siết quy định là cần thiết, miễn là tiêu chí được áp dụng công bằng cho cả doanh nghiệp làm ăn nghiêm túc.
Hai cơ chế, hai mức độ chứng minh
Dự thảo đề xuất hai cơ chế quản lý để doanh nghiệp lựa chọn theo tính chất sản phẩm. Với thực phẩm bổ sung thông thường chưa có nghiên cứu đầy đủ về công dụng và tiêu chuẩn, cơ sở sản xuất, kinh doanh không được đưa ra khuyến cáo sức khỏe và áp dụng hình thức công bố tiêu chuẩn sản phẩm.
Ngược lại, sản phẩm có khuyến cáo về sức khỏe phải đăng ký bản công bố sản phẩm. Hồ sơ cần có nghiên cứu về công dụng, tài liệu kỹ thuật chứng minh tiêu chuẩn và dữ liệu độ ổn định để xác định hạn sử dụng. Cách phân tầng này hợp lý hơn việc đánh đồng mọi sản phẩm bổ sung: tuyên bố càng ảnh hưởng đến quyết định mua thì trách nhiệm chứng minh càng phải cao.
Cách tiếp cận cũng phù hợp với nguyên tắc Codex được nêu trong tài liệu: công bố về hàm lượng vitamin, khoáng chất cần căn cứ định lượng; tuyên bố lợi ích sức khỏe phải dựa trên bằng chứng khoa học phù hợp và không gây hiểu nhầm. Đây là bước cần thiết để bảo vệ người tiêu dùng mà không cản trở sản phẩm có giá trị được chứng minh.
Nhãn hàng hóa phải giúp người mua tự kiểm tra
Tiền kiểm với sản phẩm có khuyến cáo sức khỏe sẽ có ý nghĩa hơn nếu người mua có thể nhận diện và tra cứu thông tin sau khi sản phẩm ra thị trường. Dự thảo vì thế đề xuất công khai số giấy đăng ký bản công bố sản phẩm hoặc số tiếp nhận công bố tiêu chuẩn sản phẩm trên nhãn, bao bì.
Người tiêu dùng có thể dùng các thông tin này để tra cứu dữ liệu công khai trên hệ thống thông tin về an toàn thực phẩm, từ đó chủ động hơn khi lựa chọn. Đây là điểm đáng giá của hướng minh bạch thực phẩm: không chỉ tăng trách nhiệm của doanh nghiệp và cơ quan quản lý, mà còn trao cho người mua công cụ kiểm tra thay vì buộc họ tin vào quảng cáo.
Tuy nhiên, công khai mã số chỉ hữu ích khi dữ liệu dễ tìm, cập nhật và trình bày dễ hiểu. Khi dự thảo tiếp tục được xem xét, cần theo dõi cách vận hành hệ thống tra cứu, mức độ chi tiết của hồ sơ công khai và cơ chế xử lý khi thông tin trên nhãn không khớp với dữ liệu đã đăng ký.
Thời hạn đăng ký và giai đoạn chuyển tiếp cần được làm rõ
Dự thảo còn đề xuất giấy đăng ký bản công bố sản phẩm có hiệu lực 5 năm, thay cho cơ chế không xác định thời hạn. Đây là thay đổi có thể giúp hồ sơ được rà soát định kỳ, nhưng cần quy định rõ việc gia hạn và cách xử lý khi bằng chứng khoa học, thành phần hoặc thông tin an toàn của sản phẩm thay đổi.
Để tránh gây xáo trộn hoạt động sản xuất, kinh doanh, dự thảo đề xuất thời gian chuyển tiếp từ 24 đến 36 tháng. Trong giai đoạn này, cơ sở có thể cập nhật số công bố trên nhãn, bổ sung hồ sơ vào hệ thống thông tin an toàn thực phẩm và sử dụng lượng bao bì đã in; sản phẩm đang lưu thông được tiếp tục bán đến hết hạn sử dụng.
Kết quả cuối cùng phụ thuộc vào việc các quy định có đủ rõ để thực thi nhất quán hay không: doanh nghiệp cần biết chính xác bằng chứng nào được chấp nhận, còn người mua cần tra cứu được thông tin đáng tin cậy. Nếu làm tốt cả hai, dự thảo có thể biến quản lý thực phẩm bổ sung từ kiểm soát trên giấy thành cơ chế thực chất để bảo vệ người tiêu dùng.
