Giải phóng mặt bằng – định nghĩa và vì sao trở thành nút thắt hạ tầng
Giải phóng mặt bằng là quá trình Nhà nước thu hồi đất, kiểm kê tài sản, bồi thường, hỗ trợ và bố trí tái định cư để có quỹ đất sạch triển khai các dự án đầu tư công, từ đường giao thông, khu đô thị đến các công trình phòng chống thiên tai; đây là khâu trung gian bắt buộc giữa quy hoạch trên giấy và công trình trên thực địa, quyết định trực tiếp đến tiến độ giải ngân và khả năng biến vốn đầu tư thành hạ tầng phục vụ phát triển kinh tế – xã hội. Điểm đáng nói hôm nay là nút thắt giải phóng mặt bằng đã bước từ phạm vi từng địa phương lên thành vấn đề mang tính hệ thống, làm chậm hàng ngàn dự án, bất chấp chủ trương tháo gỡ được đưa ra ở cấp cao nhất. Khi hệ thống thể chế đã có, vốn đã được bố trí, mà mặt bằng vẫn không sạch, thì mọi kế hoạch tăng tốc đầu tư công chỉ còn là khẩu hiệu treo trên văn bản.
Hơn 4.600 dự án vướng mắc đất đai: báo động từ Hệ thống 751
Ngày 22/8, Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc đã phải ký một Công điện riêng yêu cầu rà soát, phân loại và đề xuất giải pháp tháo gỡ khó khăn cho các dự án tồn đọng, kéo dài. Động thái mạnh như vậy cho thấy mức độ bế tắc không còn nằm ở vài dự án lẻ tẻ, mà là một “tồn kho” dự án trên phạm vi toàn quốc. Tính đến 31/7, Hệ thống 751 ghi nhận 4.619 dự án, đất đai gặp khó khăn, vướng mắc; trong đó 3.984 dự án đã được rà soát, phân loại thành 6 nhóm, còn 635 dự án chưa được thực hiện bất kỳ bước rà soát, phân loại nào. Câu nói có thể trích dẫn ở đây là: "Đến nay, các bộ, ngành và địa phương đã tháo gỡ cho hơn 1.000 dự án, khơi thông gần 800.000 tỷ đồng vốn đầu tư". Con số này cho thấy tiềm năng vốn đang bị “giam” trong đất đai còn lớn đến mức nào, nếu phần dự án chưa được xử lý tiếp tục nằm yên.
Thanh Hóa: 27 địa phương trắng kết quả giải phóng mặt bằng
Thanh Hóa là ví dụ điển hình cho việc giải phóng mặt bằng biến thành nút thắt hạ tầng ngay tại cấp xã. Tại xã Tống Sơn, năm 2026 UBND xã được giao thực hiện giải phóng mặt bằng đối với 8 dự án đầu tư công với tổng diện tích 6,71ha, bao gồm cả tuyến đường giao thông kết nối khu đô thị Hà Lĩnh với cụm di tích đền Hàn, Cô Bơ và dự án tăng cường khả năng tiêu thoát lũ vùng Bắc Thanh Hóa. Đến ngày 15/7, địa phương mới phê duyệt phương án bồi thường cho 1,69ha, nhưng chưa có nguồn vốn chi trả, chưa có khu tái định cư, nhiều trường hợp chưa thống nhất phương án hoặc vướng sai lệch hồ sơ địa chính. Tân Tiến, cùng huyện, cũng “đứng bánh” khi quy hoạch chi tiết 1/500 chưa được phê duyệt, người dân chưa đồng thuận đơn giá bồi thường, các bước kiểm đếm, lập và phê duyệt phương án bồi thường vẫn chưa hoàn thành. Theo báo cáo của cơ quan chức năng tỉnh, đến 15/7 vẫn còn 27 địa phương chưa có kết quả giải phóng mặt bằng đối với các dự án đầu tư công. Đây là tỷ lệ đáng báo động cho một tỉnh đang đặt mục tiêu phát triển hạ tầng mạnh.
Căn nguyên chậm giải phóng mặt bằng: pháp lý chồng lớp và lợi ích đan xen
Nếu nhìn kỹ Thanh Hóa, ta thấy bức tranh chung của nhiều địa phương. Cơ quan chuyên môn tỉnh chỉ ra nguyên nhân chính là việc xác định nguồn gốc, thời điểm sử dụng đất và loại đất phục vụ bồi thường mất nhiều thời gian, do hồ sơ đất đai hình thành qua nhiều thời kỳ, thiếu đồng bộ, thường phát sinh tranh chấp. Một bộ phận người dân không đồng thuận vì cho rằng đơn giá bồi thường đất, cây trồng, tài sản trên đất còn thấp, trong khi một số nơi không có quỹ đất tái định cư hoặc hạ tầng tái định cư chưa hoàn thiện. Ở tầm quốc gia, Công điện của Phó Thủ tướng chỉ rõ thêm những vướng mắc pháp lý phức tạp, kéo dài qua nhiều thời kỳ và chịu sự điều chỉnh của các quy định khác nhau; thông tin về tình huống, căn cứ pháp lý, nguyên nhân và phương án xử lý tại một số dự án còn sơ sài, thậm chí chưa chính xác. Nói cách khác, đất đai không chỉ là chuyện kỹ thuật, mà là nơi giao nhau giữa lịch sử lập hồ sơ, quy định pháp luật và lợi ích so sánh giữa Nhà nước và thị trường.
Thoát nút thắt mặt bằng để cứu tiến độ giải ngân và trách nhiệm người đứng đầu
Điều tích cực là trung ương đã đặt ra hạn chót để chấm dứt tình trạng dự án treo. Thủ tướng yêu cầu các bộ, ngành và địa phương rà soát tổng thể, cập nhật đầy đủ và phân loại toàn bộ dự án khó khăn, vướng mắc, hoàn thành trước ngày 15/9/2026. Các kiến nghị phải được chuyển đúng bộ quản lý chuyên ngành, từ đất đai, đầu tư, xây dựng đến đấu thầu, quy hoạch, tài chính. Bộ Tài chính được giao theo dõi, đôn đốc và định kỳ báo cáo, đồng thời đề xuất xử lý trách nhiệm với các đơn vị chậm cập nhật số liệu hoặc không nghiêm túc trong xử lý vướng mắc. Ở cấp địa phương, yêu cầu đã rất rõ: tập trung chỉ đạo công tác giải ngân vốn đầu tư công, đẩy nhanh tiến độ các dự án do cấp xã quản lý, chủ động tháo gỡ kịp thời vướng mắc, xử lý hiệu quả các nút thắt trong công tác giải phóng mặt bằng. Nếu người đứng đầu không coi giải phóng mặt bằng là ưu tiên số một của dự án đầu tư công, thì nói về tiến độ giải ngân hay mục tiêu “khơi thông” vốn đầu tư cũng chỉ là những con số đẹp trên báo cáo.
