Giao điểm Việt Nam: khi lịch sử được nhìn từ bên ngoài nhưng kể cho bên trong
“Giao điểm Việt Nam” là một triển lãm ảnh lịch sử Đà Lạt, trưng bày 27 tác phẩm của ba nhiếp ảnh gia Pháp, ghi lại hành trình biến đổi của đất nước từ thập niên 1970 đến 1980 qua những góc nhìn ngoại quốc nhưng chất chứa ký ức, cảm xúc của chính người Việt trong từng khung hình. Điểm mạnh của triển lãm không nằm ở số lượng ảnh, mà ở thái độ kể lại lịch sử: không phải là tường thuật trung lập, mà là một lời mời đối thoại. Khi những nhiếp ảnh gia Pháp Việt Nam dùng máy ảnh làm cuốn nhật ký thị giác, họ đặt câu hỏi với người xem Việt hôm nay: chúng ta muốn nhớ về mình như thế nào? Từ chiến tranh, hậu chiến đến tái thiết và đổi mới, mỗi bức ảnh buộc người xem phải lựa chọn nhìn quá khứ như di sản năng lượng hay gánh nặng cần quên đi.
Gilbert Bertrand: Đà Lạt và Sài Gòn trong những năm mờ xám
Nhóm ảnh của Gilbert Bertrand là tầng thời gian sớm nhất trong triển lãm, với những bức đen trắng chụp giai đoạn 1970–1975, khi ông làm việc tại Trung tâm Văn hóa Pháp ở Đà Lạt và Sài Gòn. Điều đáng nói là Bertrand không phải nhiếp ảnh gia chuyên nghiệp, mà là người chơi ảnh say mê; chính sự không chuyên đó khiến ảnh của ông có sức nặng: chúng không bị gò trong khuôn nhà báo hay tuyên truyền, mà là những quan sát đời thường về một xã hội đang sống trong khung chiến tranh mà vẫn giữ nhịp sinh hoạt riêng. Đây là lớp tài liệu ảnh archival vô cùng quý cho những ai muốn đọc lại lịch sử không chỉ qua văn bản, mà qua những cử chỉ, ánh mắt, kiến trúc đã mất. Theo lời ban tổ chức, mỗi bức ảnh là “một mảnh ghép trong dòng chảy lịch sử”, và bộ ảnh của Bertrand chính là những mảnh ghép đầu tiên ở điểm giao giữa Đông Dương cũ và Việt Nam mới.
Daniel Roussel: hậu chiến không chỉ là đổ nát mà là sức sống
Nếu Bertrand ghi lại những năm còn khói lửa thì Daniel Roussel đưa người xem bước vào Việt Nam giai đoạn 1980–1986, khi cuộc chiến đã ở phía sau nhưng dấu vết vẫn nằm trong đời sống. Là phóng viên thường trú của nhật báo L’Humanité, Roussel không đứng ngoài sự kiện; ông sống cùng nhịp thở của người dân, ghi lại những khoảnh khắc đời thường sinh động: người lao động, trẻ em, những góc phố đang tái thiết. Chính từ đó, bộ ảnh của ông trở thành tài liệu ảnh archival: kết hợp với các bài báo và phim tài liệu, nó tạo nên kho tư liệu về sức sống mạnh mẽ của một đất nước đang nỗ lực khắc phục hậu quả chiến tranh và vươn lên. Nhìn kỹ, ta sẽ thấy Roussel không tô son cho hiện thực; ông tôn trọng nó, để sự bền bỉ của người Việt tự phát sáng qua những tình huống giản dị: một cái nhìn, một nụ cười, một công trường dang dở.
Lily Franey: những khuôn mặt hồi sinh và tương lai mở ra
Ở lớp thời gian thứ ba, Lily Franey xuất hiện như điểm sáng nhân văn. Những bức ảnh của bà được thực hiện từ năm 1987 trong các chuyến công tác cùng Hội Cứu trợ bình dân Pháp tại Việt Nam, tập trung nhiều ở Hà Nội với trẻ em, phụ nữ, các cảnh đường phố. Đây không còn là Việt Nam trong chiến tranh, mà là Việt Nam đang hồi sinh từ tàn tích: trường tiểu học, trò chơi của trẻ, nhóm cô gái trẻ trên phố – những hình ảnh tưởng bình thường nhưng chứa đựng niềm hy vọng. Franey nhìn người Việt không như nạn nhân mà như chủ thể của đổi mới; bà để họ đứng ở trung tâm khung hình, mang theo tương lai. Sự ấm áp trong ảnh không phải thứ tình cảm xa xót của người ngoài, mà là sự công nhận sức sống của cộng đồng đang dựng lại đời mình. Chính vì thế, bộ ảnh này buộc chúng ta phải xem lại khái niệm “hậu chiến”: không chỉ là khôi phục vật chất, mà là tái định nghĩa niềm vui, tình bạn, tuổi thơ trong một bối cảnh đang thay đổi.
Đà Lạt như một điểm hẹn ký ức giữa hai dân tộc
Việc triển lãm giao điểm Việt Nam được đặt tại Stop and Go Art Space, số 35 Lý Tự Trọng, phường Xuân Hương, Đà Lạt, Lâm Đồng, và kéo dài đến ngày 10/10, không phải lựa chọn ngẫu nhiên. Đà Lạt là thành phố của ký ức và trầm lắng; ở đây, những bức ảnh lịch sử Đà Lạt và Việt Nam không cạnh tranh với nhịp sống gấp gáp mà có thời gian để người xem đứng lại, suy ngẫm. Với 27 bức ảnh của ba nhiếp ảnh gia Pháp Việt Nam, không gian nhỏ này trở thành một “phòng thí nghiệm” ký ức: người trẻ có thể nhìn thấy quá khứ mà họ không trải qua, người lớn tuổi có thể đối chiếu ký ức cá nhân với hình ảnh được ghi lại. Việc triển lãm lần đầu ra mắt trong khuôn khổ Biennale Nhiếp ảnh quốc tế Photo Hanoi’25 tại Đại sứ quán Pháp ở Việt Nam cho thấy đây không chỉ là hoạt động nghệ thuật địa phương, mà là phần của cuộc đối thoại văn hóa rộng hơn giữa hai dân tộc. Trong bối cảnh đó, mỗi khung hình là một lời nhắc: lịch sử không đứng yên trong sách; nó đang treo trên tường, chờ ta bước vào cuộc trò chuyện với nó.
