‘Giao điểm Việt Nam’: triển lãm nhỏ, tham vọng lớn
“Giao điểm Việt Nam” là một triển lãm Đà Lạt quy tụ 27 tác phẩm ảnh lịch sử Việt Nam của ba nhiếp ảnh gia Pháp, tạo nên một hành trình trực quan về đời sống và ký ức người Việt qua nhiều thập niên, từ thời chiến đến giai đoạn tái thiết và đổi mới, đồng thời phản chiếu cách thế giới nhìn lại một đất nước từng bị chiến tranh tàn phá nhưng không khuất phục. Điểm đáng nói là triển lãm không chỉ trưng bày hình ảnh, mà khơi gợi tranh luận về việc ai được kể câu chuyện lịch sử của chúng ta – và kể từ góc nhìn nào. Khi Viện Pháp tại Việt Nam khởi xướng dự án trong khuôn khổ Biennale Nhiếp ảnh quốc tế Photo Hanoi’25, rồi tiếp tục mang đến Stop and Go Art Space ở số 35 Lý Tự Trọng, phường Xuân Hương, Đà Lạt đến ngày 10/10, họ đang đặt một câu hỏi táo bạo: liệu ký ức Việt Nam có thể được soi chiếu lại từ những ống kính ngoại quốc mà vẫn giữ được phẩm giá và chiều sâu?
Gilbert Bertrand: những khung hình đen trắng của một thời chưa khép lại
Nhìn vào các bức ảnh đen trắng của Gilbert Bertrand, người xem lập tức cảm nhận được nhịp sống Việt Nam giữa những năm 1970–1975, khi chiến tranh chưa lùi hẳn vào quá khứ nhưng đời sống đô thị ở Đà Lạt và Sài Gòn vẫn tiếp diễn với những khoảnh khắc thường ngày giản dị. Điều thú vị là Bertrand không phải nhiếp ảnh gia chuyên nghiệp mà chỉ là người chơi ảnh đầy say mê; các tác phẩm của ông được nhận diện giá trị nghệ thuật và ý nghĩa lịch sử sau này, như một chứng cứ thầm lặng về một lát cắt đặc biệt trong lịch sử Việt Nam. Ở đây, triển lãm “Giao điểm Việt Nam” không thần thánh hóa tác giả, mà coi ông như một nhân chứng: những khung hình không diễn giải lớn tiếng, nhưng buộc chúng ta đối diện với một quá khứ nơi chiến tranh là bối cảnh, còn con người vẫn kiên trì sống, yêu, làm việc. Và chính sự “tay ngang” của Bertrand lại khiến cái nhìn của ông trở nên chân thật, không bị áp lực nghề nghiệp dẫn dắt.
Daniel Roussel và Lily Franey: từ hậu chiến đến đổi mới qua đời sống thường ngày
Nếu Bertrand đưa người xem trở về những năm tháng chiến tranh, thì Daniel Roussel và Lily Franey ghi lại nhịp thở của Việt Nam trong giai đoạn hậu chiến và tái thiết, bằng những hình ảnh không kịch tính mà bền bỉ, giàu sức gợi. Là phóng viên thường trú của nhật báo L’Humanité, Roussel chụp Việt Nam trong khoảng 1980–1986, với cái nhìn gần gũi và tôn trọng, tập trung vào những khoảnh khắc đời thường của người dân đang nỗ lực khắc phục hậu quả và xây dựng lại cuộc sống. Trong khi đó, những tấm ảnh của Lily Franey từ các chuyến công tác cùng Hội Cứu trợ bình dân Pháp từ năm 1987 lại cho thấy một đất nước hồi sinh: trẻ em đến trường, người dân trên phố, ánh mắt tràn hy vọng giữa bối cảnh đổi mới. Ở đây, hai nhiếp ảnh gia Pháp không đứng ngoài quan sát; họ chọn đứng cạnh người Việt, dùng máy ảnh để ghi lại những khoảnh khắc bình dị chứng minh sức sống mạnh mẽ của một dân tộc vươn lên từ tàn tích chiến tranh.
Giao thoa ký ức và hiện tại: vì sao triển lãm đáng xem?
Điểm thuyết phục nhất của “Giao điểm Việt Nam” là cách nó kết nối ba mạch thời gian và ba giọng kể ngoại quốc để tạo nên một câu chuyện liền mạch về Việt Nam: từ chiến tranh, sang hậu chiến, rồi tái thiết và đổi mới. 27 bức ảnh không mang tham vọng bao quát toàn bộ lịch sử, nhưng mỗi tấm lại là một mảnh ghép, giúp người xem hình dung những chuyển động âm thầm mà quyết liệt của xã hội Việt Nam. Theo đại diện ban tổ chức, triển lãm là “lời mời gọi người xem cảm nhận, suy ngẫm và hồi tưởng”, bởi đây là “cơ hội quý để quay lại một giai đoạn lịch sử thường bị bỏ qua trong các tường thuật đương đại”. Chính ở điểm này, triển lãm trở nên quan trọng với không chỉ người yêu nhiếp ảnh, mà cả những ai muốn hiểu lịch sử từ ngoài sách giáo khoa: qua ánh nhìn của nhiếp ảnh gia nước ngoài, chúng ta thấy rõ hơn mình đã từng sống, từng chịu đựng và từng hy vọng như thế nào.
Kết luận: nhìn Việt Nam qua ống kính người khác để hiểu mình rõ hơn
“Giao điểm Việt Nam” tại Đà Lạt cho thấy những triển lãm nhỏ vẫn có thể đặt ra câu hỏi lớn: chúng ta muốn thế giới nhớ về Việt Nam như thế nào, và chính người Việt có dám đối thoại với những ký ức do người ngoại quốc ghi lại hay không. Ba nhiếp ảnh gia Pháp – Gilbert Bertrand, Daniel Roussel, Lily Franey – đã chụp, lưu giữ rồi quay trở lại Việt Nam cùng các tác phẩm của mình, như một cách hoàn tất vòng tròn ký ức giữa hai dân tộc. Người xem Việt Nam hôm nay, khi đứng trước những bức ảnh lịch sử Việt Nam trong triển lãm, không chỉ nhìn thấy quá khứ mà còn soi chiếu lại hiện tại: chúng ta đã đi được bao xa trên hành trình tái thiết và đổi mới. Sự giao thoa ấy – giữa người chụp và người được chụp, giữa ký ức và hiện tại – chính là giá trị lớn nhất mà triển lãm để lại: một lời nhắc rằng lịch sử không nằm yên trong sách, mà tiếp tục sống trong cách ta nhìn và kể về mình.
