Tham vọng chiến lược gặp phép thử chính trị
Hợp tác EU–Canada là nỗ lực xây dựng quan hệ chiến lược giữa Liên minh châu Âu và Canada thông qua phối hợp về thương mại, nguyên liệu, năng lượng, quốc phòng và công nghệ, thay vì chỉ dựa vào các thỏa thuận kinh tế hiện có. Thượng đỉnh EU Canada diễn ra tại Montreal ngày 29–30/10, với sự tham dự của Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen, Chủ tịch Hội đồng châu Âu António Costa và Thủ tướng Canada Mark Carney, nhằm thúc đẩy một khuôn khổ hợp tác rộng hơn. Đây là thời điểm có lý do rõ ràng: chủ nghĩa bảo hộ tăng và cạnh tranh giữa các nền kinh tế lớn khiến cả hai muốn đa dạng hóa đối tác, củng cố quyền tự chủ chiến lược và giảm lệ thuộc vào các thị trường truyền thống. Nhưng kỳ vọng nâng cấp quan hệ đã vấp phải một câu hỏi chính trị căn bản: khuôn khổ mới nên được gọi và định nghĩa ra sao?
Thương mại và khoáng sản tạo động lực thực chất
Nếu cần một nền tảng cụ thể để tiến lên, thương mại là lựa chọn ít mơ hồ nhất. Hiệp định CETA đã giúp trao đổi thương mại giữa hai bên tăng 80% kể từ khi được áp dụng tạm thời, dù vẫn chưa được toàn bộ các nước thành viên EU phê chuẩn. Brussels muốn khai thác phần tiềm năng còn bỏ ngỏ và xem xét mở rộng hợp tác sang kinh tế số; riêng Canada đã xuất khẩu gần 15 tỷ đô la Mỹ dịch vụ số sang EU trong năm 2024. Tuy nhiên, trọng tâm dài hạn có thể nằm ở nguyên liệu thô thiết yếu. Nhập khẩu nhóm nguyên liệu này của EU từ Canada tăng 62% trong năm 2025. Con số ấy cho thấy quan hệ không chỉ là câu chuyện mở cửa thị trường: châu Âu cần nguồn cung đa dạng hơn cho công nghiệp, công nghệ cao và chuyển đổi năng lượng, còn Canada có khoáng sản và năng lực sản xuất để trở thành đối tác quan trọng.
Hai bên cũng dự kiến tăng liên kết sản xuất, huy động vốn cho các dự án chung và phối hợp về năng lượng, quốc phòng cùng trí tuệ nhân tạo. Hợp tác EU Canada vì vậy có sức nặng khi biến sự bổ trợ về nguồn lực thành chuỗi cung ứng bền vững, chứ không chỉ dừng ở tuyên bố chính trị.
Tranh cãi về “thành viên liên kết” bộc lộ giới hạn
Vướng mắc lớn nhất trước thượng đỉnh không nằm ở mục tiêu hợp tác mà ở cách chính thức hóa quan hệ. Giữa tháng 9, bà von der Leyen nêu khả năng Canada trở thành “thành viên liên kết EU”, nhưng đề xuất chưa được tham vấn với các chính phủ thành viên. Đức lo quy chế này gây nhầm lẫn pháp lý và tạo tiền lệ để các nước hưởng lợi ích của EU mà không gia nhập đầy đủ. Tranh cãi nhanh chóng thành bất đồng công khai: Đức và ít nhất ba nước khác phản đối dự thảo tuyên bố có cụm từ này, khiến nỗ lực thông qua văn bản theo thủ tục im lặng thất bại. Đây không phải chuyện chọn một nhãn hiệu vô hại. Với một liên minh gồm 27 thành viên, bất kỳ mô hình gắn kết mới nào cũng đặt ra câu hỏi về quyền lợi, nghĩa vụ và thẩm quyền quyết định.
Canada tỏ ra ít bận tâm đến tên gọi và muốn dùng cách diễn đạt “liên minh chiến lược vì tương lai”. Khả năng cụm từ “thành viên liên kết” không xuất hiện trong tuyên bố chung cho thấy tham vọng của Brussels không tự động trở thành lập trường chung của cả khối. Hai bên vẫn có thể tiến hành hợp tác sâu hơn, nhưng bất đồng nhắc rằng quan hệ chính thức hóa đến đâu phụ thuộc vào đồng thuận nội bộ EU.
Tiến trình thực dụng quan trọng hơn danh xưng
Việc xác định quy chế chính thức có thể được để lại cho hội nghị thượng đỉnh tiếp theo, dự kiến sau một năm. Trong thời gian đó, hai bên có thể tập trung vào những bước ít gây tranh cãi hơn: thúc đẩy thương mại số, củng cố chuỗi cung ứng khoáng sản, hiện đại hóa thỏa thuận hợp tác hạt nhân và nghiên cứu khả năng Canada tăng năng lực sản xuất, xuất khẩu khí tự nhiên hóa lỏng. Cách tiếp cận này hợp lý hơn việc cố ép một danh xưng chưa có đồng thuận vào tuyên bố chung. Giá trị của quan hệ sẽ được đo bằng dự án, nguồn cung ổn định và hợp tác có kết quả, không phải bằng một quy chế mới được tuyên bố trước khi các bên thống nhất ý nghĩa.
Thượng đỉnh Montreal mở ra cơ hội nâng cấp quan hệ, nhưng cũng chỉ rõ giới hạn của quá trình ấy: thương mại và nguyên liệu thiết yếu tạo động lực, còn bất đồng về thành viên liên kết đặt ra ranh giới chính trị. EU và Canada có thể tiến gần nhau bằng hành động cụ thể trước khi giải quyết câu hỏi về tư cách.
