Giải mã ADN liệt sĩ: Khoa học bước vào khoảng trống của lịch sử
Giải mã ADN liệt sĩ là quá trình dùng công nghệ DNA pháp y để tách, phân tích và so sánh vật liệu di truyền lấy từ hài cốt với mẫu của thân nhân, nhằm xác định danh tính hài cốt sau nhiều chục năm mai táng, khi mọi giấy tờ, ký ức hay dấu hiệu nhận dạng khác đều đã phai mờ hoặc mất hẳn.
Điểm cốt lõi cần khẳng định: nếu không có giám định ADN, rất nhiều hài cốt liệt sĩ sẽ vĩnh viễn nằm dưới bia mộ ghi dòng chữ “chưa biết tên”. Thời gian chôn cất lâu, điều kiện bảo quản khắc nghiệt khiến các dấu tích thông thường gần như biến mất; trong bối cảnh đó, ADN trở thành “ngôn ngữ cuối cùng” của cơ thể, cho phép đối chiếu đặc điểm di truyền giữa mẫu hài cốt và thân nhân để từng bước làm rõ danh tính người đã hy sinh. Mỗi kết quả không chỉ là một hồ sơ khoa học hoàn chỉnh, mà là câu trả lời cho lời hẹn trở về mà nhiều gia đình đã chờ đợi cả đời.
7.104 mẫu hài cốt trên chuyến bay đặc biệt: Quy mô chưa từng có
Thông điệp mạnh nhất của đợt giải mã ADN liệt sĩ lần này là quy mô. Việc một máy bay vận tải quân sự CASA-295 đưa 7.104 mẫu sinh phẩm hài cốt liệt sĩ từ Thành phố Hồ Chí Minh ra Hà Nội cho thấy đây không còn là những ca giám định đơn lẻ, mà là một chiến dịch khoa học – lịch sử. Bên trong những hộp chuyên dụng phủ Quốc kỳ là 7.104 “mảnh ghép” để trả lại tên tuổi cho những người con đã ngã xuống vì độc lập dân tộc.
Nhìn từ góc độ khoa học, khối lượng mẫu này là thách thức lớn về năng lực phân tích, bảo quản và quản lý dữ liệu. Nhưng nhìn từ góc độ đạo lý, đó là một sự lựa chọn đúng: hoặc chúng ta đầu tư công nghệ DNA pháp y ở tầm chiến dịch, hoặc chấp nhận để hàng ngàn liệt sĩ mãi là những con số vô danh. Khi các mẫu được chuyển về Trung tâm Giám định ADN thuộc Viện Sinh học để đưa vào quy trình chuyên môn, mỗi ống nghiệm trở thành một lời cam kết phải làm đến cùng.
Bên trong phòng thí nghiệm: Hành trình từ mảnh xương đến họ tên, quê quán
Nghe có vẻ “thần kỳ”, nhưng giải mã ADN liệt sĩ không phải phép màu tức thì mà là chuỗi công đoạn tỉ mỉ. Sau khi tiếp nhận, các mẫu hài cốt được kiểm đếm, đánh giá sơ bộ chất lượng, phân loại, cách ly, tiền xử lý và bảo quản trong điều kiện an ninh, an toàn nghiêm ngặt để phục vụ giám định ADN hoặc lưu trữ lâu dài. Ở đây, công nghệ DNA pháp y không chỉ là máy móc hiện đại, mà là kỷ luật khoa học: nếu lơi lỏng ở bất kỳ bước nào, dữ liệu di truyền có thể bị hỏng, nhiễm, hoặc khó đọc.
Sau khi tách được ADN từ xương hoặc răng, các nhà khoa học so sánh với mẫu tham chiếu từ thân nhân liệt sĩ, dựa trên các đặc điểm di truyền để xác định mức độ phù hợp. Giám định ADN trở thành phương pháp khoa học quan trọng giúp đối chiếu đặc điểm di truyền giữa mẫu hài cốt và thân nhân, từng bước làm rõ danh tính người hy sinh. Nói cách khác, phòng thí nghiệm là nơi những chuỗi ký tự sinh học được chuyển hóa thành thông tin: họ tên, quê quán, đơn vị, để khắc lại trên bia mộ.
Viện Khoa học hình sự và Chiến dịch 500 ngày đêm: Không thể chậm thêm nữa
Song song với các viện chuyên ngành khác, Viện Khoa học hình sự thuộc Bộ Công an đang gánh một phần đáng kể khối lượng giải mã ADN liệt sĩ. Đến nay, đơn vị đã tiếp nhận tổng cộng 2.115 mẫu hài cốt liệt sĩ chưa xác định được danh tính qua 4 đợt, gồm 1.240 mẫu từ Cà Mau và Vĩnh Long trước đó, cùng 875 mẫu sinh phẩm bàn giao ngày 27/8 từ các nghĩa trang trên địa bàn Vĩnh Long. Đây không phải vài chục hồ sơ dễ xử lý, mà là một “hàng dài” chờ đợi kết quả trong bối cảnh thân nhân đã ngày một già đi.
“Mệnh lệnh từ trái tim” – cách mô tả nhiệm vụ xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin cho thấy đây là ưu tiên chính trị và nhân văn đặc biệt, chứ không phải việc chuyên môn đơn thuần. Trong khuôn khổ “Chiến dịch 500 ngày đêm”, ứng dụng khoa học ADN được kỳ vọng đẩy nhanh quá trình xác định danh tính các liệt sĩ còn thiếu thông tin. Vì thế, việc tập trung tối đa nhân lực, trang thiết bị hiện đại, áp dụng quy trình tiên tiến để bảo vệ mẫu và đẩy nhanh tiến độ giám định là yêu cầu không thể trì hoãn thêm.
Ý nghĩa cuối cùng: Giải mã ADN liệt sĩ là khoa học vì con người
Trong mọi con số về mẫu sinh phẩm hay hồ sơ giám định, điều dễ bị quên nhất lại là điều quan trọng nhất: mỗi mẫu hài cốt liệt sĩ gắn với một con người, một gia đình và một phần lịch sử. Giải mã ADN liệt sĩ vì thế không phải cuộc chơi công nghệ, mà là hành trình trả lại tên tuổi, quê quán, ký ức cho những người đã hy sinh vì Tổ quốc. Mỗi kết quả giám định chính xác góp phần đưa tên tuổi liệt sĩ trở về với gia đình sau nhiều năm chờ đợi.
Ý kiến cần được nhấn mạnh là: xã hội càng phát triển, chúng ta càng phải đầu tư cho những công việc mang tính tri ân như xác định danh tính hài cốt. Từ những kết quả phân tích ADN, tri thức khoa học đang góp phần giải quyết một nhiệm vụ giàu tính nhân văn, thực hiện trách nhiệm tri ân và trả lại danh tính cho những người đã hy sinh vì Tổ quốc. Nếu coi đó là việc “làm cho xong”, chúng ta đánh mất ý nghĩa sâu xa của công nghệ DNA pháp y; nếu coi đó là trách nhiệm dài hạn, mỗi phòng thí nghiệm sẽ là một “đài tưởng niệm” sống, nơi lịch sử được gọi lại bằng tên người.
