Đưa quy định pháp luật ra khỏi trang sách
Phiên tòa giả định là hoạt động giáo dục pháp luật mô phỏng quy trình xét xử bằng một vụ việc cụ thể, giúp người học quan sát cách hành vi được xem xét và hậu quả pháp lý được xác định. Đây là cách tiếp cận thuyết phục hơn việc chỉ nghe phổ biến điều luật, bởi học sinh có thể theo dõi diễn biến, vai trò của những người tham gia tố tụng và kết quả của từng lựa chọn.
Ngày 27/10, tại Trường THPT Lang Chánh ở Thanh Hóa, viện kiểm sát, tòa án, công an xã và Đoàn Thanh niên nhà trường phối hợp tổ chức chương trình với hơn 1.250 học sinh, giáo viên tham gia. Phiên tòa sơ thẩm hình sự giả định xét xử hành vi gây rối trật tự công cộng, tái hiện các bước từ khai mạc, xét hỏi, tranh luận đến tuyên án. Quy mô đông người tham dự cho thấy nhu cầu đưa giáo dục pháp luật đến gần học sinh phổ thông, nhưng giá trị không nằm ở một buổi tập trung đông; điều quan trọng là tình huống đủ gần với đời sống để các em nhận ra hành vi bồng bột cũng có thể kéo theo trách nhiệm.
Từ gây rối đến ma túy: hệ lụy được đặt trước mắt
Các kịch bản được lựa chọn không xa lạ với nguy cơ mà thanh thiếu niên có thể gặp. Ở Lang Chánh và các trường tại Ninh Bình, phiên tòa giả định tập trung vào gây rối trật tự công cộng; một vụ việc được xây dựng từ án có thật mô tả nhóm thanh thiếu niên dùng xe mô tô, hung khí, đuổi đánh nhau và làm mất an ninh trật tự. Tình tiết được mã hóa, biên tập để phục vụ tuyên truyền, đồng thời giúp người xem hiểu cách hành vi bị đưa ra xét xử.
Tại Trường THCS Nguyễn Trãi ở TP Hồ Chí Minh, một chương trình khác dùng kịch bản về tội tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy, dựa trên vụ án có thật. Phần xét hỏi làm rõ tác hại của ma túy đối với sức khỏe, tương lai và môi trường học đường. Đặt hai chủ đề cạnh nhau giúp thông điệp rõ ràng: mâu thuẫn không được kiểm soát có thể leo thang thành hành vi gây rối, còn việc bị lôi kéo vào ma túy có thể đe dọa cả tương lai. Đây là cảnh báo cụ thể hơn những lời khuyên chung chung.
Sự phối hợp liên ngành tạo nên bài học trực quan
Điểm mạnh của hình thức này là người làm công tác tư pháp, công an và nhà trường cùng đưa kiến thức đến học sinh. Tại các trường ở Ninh Bình, viện kiểm sát phối hợp với công an xã, phường và ban giám hiệu; tại chương trình ở TP Hồ Chí Minh, các đơn vị thuộc ngành kiểm sát, tòa án, phân trại tạm giam cùng hai trường trung học cơ sở tham gia. Sự phối hợp giúp phiên tòa không chỉ là một màn diễn, mà còn đặt quy trình xét xử và trách nhiệm pháp lý vào bối cảnh giáo dục.
Kịch bản về ma túy còn lồng ghép quy định dành cho người chưa thành niên, gồm chính sách ưu tiên giáo dục, hỗ trợ sửa chữa sai lầm, các biện pháp xử lý chuyển hướng trong trường hợp đủ điều kiện và quyền có người đại diện, hỗ trợ tâm lý, pháp lý, bảo mật thông tin. Cách thể hiện này quan trọng: giáo dục pháp luật không nên chỉ dọa bằng hình phạt, mà cần giúp học sinh hiểu cả trách nhiệm, quyền của mình và con đường tránh để sai lầm tiếp diễn.
Từ nhận biết hậu quả đến ý thức tự giác
Một phiên tòa mô phỏng không thể thay thế việc giáo dục thường xuyên ở gia đình và trường học, nhưng có thể tạo điểm khởi đầu dễ nhớ. Khi theo dõi xét hỏi và tranh luận, học sinh thấy hành vi được đánh giá dựa trên tình tiết cụ thể, chứ không chỉ theo cách người trong cuộc tự biện hộ. Những câu hỏi về cách giải quyết mâu thuẫn, ranh giới giữa xô xát và vi phạm hình sự vì thế có cơ hội được thảo luận bằng ngôn ngữ gần gũi.
Các hoạt động tại Ninh Bình ghi nhận mục tiêu giúp học sinh, sinh viên nhận thức hậu quả pháp lý, nâng cao ý thức chấp hành pháp luật và tránh tham gia hoặc bị lôi kéo vào hành vi gây mất trật tự. Tại chương trình ở TP Hồ Chí Minh, tương tác trực tiếp cũng tạo điều kiện để học sinh đặt câu hỏi, tìm hiểu pháp luật và trang bị kỹ năng tự bảo vệ. Hiệu quả cuối cùng không nằm ở việc nhớ tên tội danh, mà ở khả năng dừng lại trước hành vi nguy hiểm, kiểm soát cảm xúc và chọn đối thoại thay vì bạo lực.
Vì vậy, phiên tòa giả định đáng được xem là một công cụ giáo dục thực chất khi gắn với tình huống phù hợp lứa tuổi và phần trao đổi sau xét xử. Cách làm này biến quy định trừu tượng thành lựa chọn có hậu quả, qua đó góp phần hình thành ý thức chấp hành pháp luật bền vững hơn trong học sinh.
