Biến quy định trên giấy thành tình huống trước mắt
Phiên tòa giả định là hoạt động giáo dục pháp luật mô phỏng trình tự xét xử bằng các tình huống gần với đời sống, giúp học sinh quan sát cách hành vi được xem xét và trách nhiệm pháp lý được làm rõ. Giá trị của mô hình nằm ở chỗ đưa luật ra khỏi trang sách: thay vì chỉ nghe giải thích, các em theo dõi xét hỏi, tranh luận và tuyên án, rồi đối chiếu câu chuyện với lựa chọn của chính mình. Ngày 28-10, Trường Tiểu học - THCS Tân Định phối hợp Viện Kiểm sát nhân dân khu vực 1 tổ chức ba phiên tòa về ma túy, trộm cắp tài sản và an ninh trật tự ngay tại sân trường. Một học sinh lớp 9 chia sẻ đây là lần đầu em được xem xét xử trực tiếp tại trường, thay vì qua phim ảnh hoặc mạng xã hội.
Cách tiếp cận ấy thuyết phục hơn một buổi tuyên truyền một chiều, bởi học sinh nhìn thấy hành vi, hệ quả và lập luận pháp lý trong cùng một mạch. Đây là nền tảng để học sinh hiểu luật không chỉ là danh sách điều cấm, mà còn là công cụ nhận biết rủi ro và lựa chọn cách ứng xử an toàn.
Phối hợp liên ngành để bài học có sức nặng
Một phiên mô phỏng có ích khi được chuẩn bị với chuyên môn pháp lý và sự phù hợp với lứa tuổi. Tại Tân Định, nhà trường phối hợp cơ quan kiểm sát; ở phường Rạch Dừa, Tòa án nhân dân khu vực 11 cùng Viện Kiểm sát nhân dân khu vực 11 và các trường THCS tổ chức phiên xét xử về tội tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy vào chiều 30-10. Những đơn vị tư pháp giúp bảo đảm tình huống và trình tự tố tụng có căn cứ, còn nhà trường tạo không gian để học sinh đặt câu hỏi và liên hệ với đời sống học đường.
Mô hình này đã được triển khai ở nhiều địa phương và với nhiều chủ đề. Tại xã Ứng Thiên, chính quyền phối hợp Đoàn Luật sư Thành phố Hà Nội tổ chức phiên tòa về bạo lực học đường và an toàn trên không gian mạng, hưởng ứng Ngày Pháp luật Việt Nam. Sự phối hợp giữa nhà trường, cơ quan tư pháp, công an và giới luật sư giúp giáo dục pháp luật bớt xa cách, đồng thời tránh biến bài học thành lời cảnh báo chung chung.
Ma túy và trộm cắp: nhận diện sớm trước khi trả giá
Các tình huống về ma túy và trộm cắp có sức cảnh tỉnh vì đặt học sinh trước những lựa chọn có thể xuất hiện quanh mình: bị rủ rê, tò mò thử chất cấm, hoặc tham gia lấy tài sản của người khác. Tại phiên tòa ở Rạch Dừa, tình huống mô phỏng kể về ba người trong độ tuổi đi học góp tiền mua ma túy đá rồi sử dụng tại nhà; phần xét hỏi tập trung làm rõ tuổi chịu trách nhiệm hình sự và chính sách đối với người chưa thành niên. Thông điệp cần nhớ là bị bạn bè lôi kéo hay chỉ thử một lần không mặc nhiên xóa bỏ trách nhiệm pháp luật.
Cùng với đó, các phiên xử về trộm cắp giúp học sinh nhận ra ranh giới giữa một hành động tưởng nhỏ và hành vi vi phạm có hậu quả. Theo học sinh Xuân Phúc, theo dõi tình huống xét xử giúp em hiểu rõ hơn hậu quả pháp lý và tự nhắc mình tránh xa việc sai trái. Vì vậy, phòng chống ma túy không chỉ là khẩu hiệu: bài học phải giúp các em biết từ chối lời rủ rê, bảo vệ bản thân và tìm người lớn hỗ trợ khi gặp nguy cơ.
Trực quan để hiểu luật, không thay thế việc học lâu dài
Sức mạnh của phiên tòa giả định là biến kiến thức thành trải nghiệm có thể quan sát và thảo luận. Học sinh thấy vai trò của các bên, nghe cách lập luận và nhận biết hậu quả pháp lý; giáo viên cũng có thể nối tình huống với bài học trên lớp, từ nghị luận xã hội đến kỹ năng trình bày. Tuy nhiên, một buổi mô phỏng sẽ không đủ nếu thiếu trao đổi sau phiên tòa, giải thích phù hợp độ tuổi và hướng dẫn học sinh tìm trợ giúp khi cần. Giáo dục pháp luật hiệu quả phải lặp lại, gắn với những tình huống các em thực sự đối mặt.
Từ năm 2023, hàng trăm phiên tòa giả định đã được Đoàn Luật sư Thành phố Hà Nội phối hợp với các cơ quan và trường học triển khai. Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội cho biết sẽ tiếp tục phối hợp các đơn vị liên quan để mở rộng mô hình cho học sinh THCS và THPT, đồng thời hướng dẫn các em tìm hiểu và sử dụng pháp luật để bảo vệ quyền lợi hợp pháp. Hướng đi ấy đáng duy trì: khi được nhìn thấy luật vận hành, học sinh có cơ hội hiểu hành vi nào cần tránh và trách nhiệm nào không thể phó mặc cho người khác.
