Từ một siêu dự án đến ba dự án độc lập: điểm ngoặt không chỉ mang tính kỹ thuật
Quyết định tách Dự án điện hạt nhân Ninh Thuận thành ba dự án độc lập là việc Quốc hội cho phép tổ chức lại toàn bộ cấu trúc đầu tư, pháp lý và triển khai của tổ hợp hai nhà máy Ninh Thuận 1, Ninh Thuận 2 cùng dự án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, nhằm tháo gỡ các vướng mắc pháp lý tích tụ từ Nghị quyết 41/2009 và đẩy nhanh tiến độ trong bối cảnh khung pháp luật về đầu tư công đã thay đổi sâu sắc.
Chiều 24/8, với 476/481 đại biểu tán thành, tương đương 95,2% tổng số đại biểu, Quốc hội đã thông qua Nghị quyết tách Dự án điện hạt nhân Ninh Thuận thành các dự án độc lập. Trước đó ba ngày, Chính phủ đã trình Quốc hội đề xuất này, nhấn mạnh những vướng mắc pháp lý do Nghị quyết 41/2009 được ban hành trước Luật Đầu tư công nên không còn phù hợp thực tế hiện nay. Việc tách không đơn thuần là điều chỉnh kỹ thuật, mà là cách lựa chọn dứt khoát giữa tiếp tục “bó” mọi hợp phần trong một siêu dự án chậm chạp với việc phân tách để mỗi khối có thể tự vận hành nhanh hơn, rõ trách nhiệm hơn. Về bản chất, Quốc hội đã chọn phương án thứ hai: ưu tiên tiến độ và tính linh hoạt.
Vướng mắc pháp lý: điểm nghẽn nếu không tháo sẽ tiếp tục kéo lùi tiến độ
Lý do cốt lõi buộc phải tách dự án là những vướng mắc pháp lý tích tụ suốt hơn một thập kỷ. Nghị quyết 41/2009 về chủ trương đầu tư điện hạt nhân Ninh Thuận được thông qua khi Luật Đầu tư công còn chưa ra đời, nên không xác lập đầy đủ nội dung về chủ trương đầu tư theo tiêu chuẩn pháp luật hiện hành. Cách thiết kế cũ chỉ nêu Ninh Thuận 1 và Ninh Thuận 2 là hai nhà máy, không coi chúng là hai dự án độc lập, càng không bao quát rõ các dự án thành phần. Hệ quả là mỗi lần muốn điều chỉnh chủ trương đầu tư cho một nhà máy, hồ sơ lại phải gộp cả hai nhà máy lẫn dự án bồi thường, tái định cư, khiến quy trình phức tạp, nặng nề và dễ trễ hẹn.
Ở góc độ quản trị rủi ro, việc buộc mọi hạng mục “đi cùng nhau hoặc dừng cùng nhau” là công thức cho sự đình trệ: chỉ cần một hợp phần vướng là cả tổng thể phải chờ đợi. Chính phủ đã chỉ rõ điều này khi nhận định nếu tiếp tục giữ mô hình một dự án tổng thể, việc điều chỉnh đầu tư cho từng nhà máy sẽ bị lệ thuộc vào toàn bộ dự án, gây khó khăn trong tổng hợp hồ sơ và không đáp ứng được tiến độ. Từ đó có thể thấy, không tách dự án đồng nghĩa chấp nhận duy trì một điểm nghẽn pháp lý có hệ thống – điều đi ngược yêu cầu đẩy nhanh các dự án năng lượng quy mô lớn.
Cấu trúc mới: mỗi dự án một đường ray pháp lý riêng để tăng tốc
Cấu trúc mới chia điện hạt nhân Ninh Thuận thành ba dự án: Ninh Thuận 1, Ninh Thuận 2 và dự án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư phục vụ hai nhà máy. Điểm đáng chú ý không phải tên gọi, mà là việc mỗi dự án có cơ sở pháp lý, quy trình đầu tư và nguồn vốn riêng. Sau khi tách, các thủ tục lập, thẩm định, phê duyệt chủ trương và quyết định đầu tư sẽ được thực hiện theo pháp luật hiện hành, phù hợp với hình thức đầu tư và nguồn vốn của từng dự án. Nói cách khác, mỗi dự án được đặt trên một “đường ray pháp lý” độc lập, giảm tối đa tình trạng phải chờ nhau.
Ý nghĩa lớn nhất của mô hình tách dự án độc lập là khả năng xử lý linh hoạt các tình huống phát sinh, không “cột chân” nhà máy này vào tiến độ của nhà máy kia hay của dự án tái định cư. Đồng thời, các chủ đầu tư vẫn được kế thừa dữ liệu, kết quả công việc đã được phê duyệt trước đây, tránh lãng phí nguồn lực và thời gian. Ở góc nhìn quản trị, đây là cách “định danh lại trách nhiệm”: cơ quan chủ quản và chủ đầu tư từng dự án không còn có thể vin vào sự chồng chéo để né tránh việc phải đưa ra quyết định kịp thời. Một cấu trúc rõ ràng thường là tiền đề để áp lực tiến độ trở nên cụ thể và đo đếm được.
Tác động tới người dân và bài toán đồng bộ triển khai
Riêng dự án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư được tách thành một dự án độc lập và giao UBND tỉnh Khánh Hòa làm cơ quan chủ quản. Điều này rất quan trọng với người dân vùng dự án: công tác giải phóng mặt bằng, bố trí nơi ở mới không còn bị “gắn chặt” vào tiến độ kỹ thuật của hai nhà máy. Địa phương đã cơ bản đáp ứng yêu cầu về mặt bằng, hạ tầng tái định cư được triển khai đồng bộ với tiến độ bồi thường, bảo đảm bố trí tái định cư trước khi thu hồi đất. Trong thời gian chờ bố trí nơi ở mới, Khánh Hòa được phép bố trí nhà ở tạm hoặc hỗ trợ tiền thuê nhà cho người có đất ở bị thu hồi, với thời gian và mức hỗ trợ do UBND tỉnh quy định, bảo đảm công khai, minh bạch và phù hợp thực tế.
Tuy nhiên, tách dự án không có nghĩa ba mảnh ghép được phép vận hành rời rạc. Chính Nghị quyết cũng nhấn mạnh yêu cầu xây dựng cơ chế phối hợp thống nhất để sử dụng hiệu quả hạ tầng dùng chung và phân định rõ trách nhiệm trong suốt quá trình thực hiện. Nếu cấu trúc pháp lý mới là điều kiện cần, thì kỷ luật phối hợp giữa Trung ương, địa phương, EVN và Petrovietnam mới là điều kiện đủ để điện hạt nhân Ninh Thuận tiến tới thực thi trên thực địa, thay vì tiếp tục nằm trên giấy. Không khó để đoán rằng, xã hội sẽ đánh giá quyết định tách dự án qua thực tế đời sống người dân tái định cư và tiến độ xây dựng hai nhà máy, hơn là qua những câu chữ của Nghị quyết.
Kết luận: tách để đi nhanh hơn – nhưng có về đích hay không vẫn là câu hỏi mở
Việc Quốc hội phê duyệt tách Dự án điện hạt nhân Ninh Thuận thành ba dự án độc lập, với tỷ lệ tán thành 95,2%, là một lựa chọn dứt khoát: ưu tiên tháo gỡ vướng mắc pháp lý và tạo không gian tăng tốc thay vì tiếp tục “ôm” một siêu dự án cồng kềnh. Về mặt thiết kế thể chế, cấu trúc mới đã giải bài toán lâu nay: Ninh Thuận 1 và Ninh Thuận 2 có đường đi pháp lý riêng, dự án tái định cư có cơ chế triển khai riêng, và người dân vùng dự án có thêm cam kết cụ thể về nhà ở tạm, hỗ trợ thuê nhà trong thời gian chờ tái định cư.
Nhưng tách dự án chỉ là điều kiện khởi đầu. Con đường phía trước của điện hạt nhân Ninh Thuận sẽ phụ thuộc vào cách Chính phủ tổ chức lập, thẩm định, phê duyệt và triển khai từng dự án theo pháp luật hiện hành, như Nghị quyết đã giao. Nếu coi đây là phép thử cho năng lực thực thi các dự án năng lượng quy mô lớn, thì bài học quan trọng không nằm ở việc tách hay không tách, mà là: khi khuôn khổ pháp lý đã thông, mọi chậm trễ còn lại sẽ khó có thể được lý giải bằng “vướng mắc thủ tục” nữa. Đó là áp lực tích cực để điện hạt nhân Ninh Thuận chuyển từ tranh luận sang hành động.
