Cơ chế đặc thù cho dự án APEC 2027: một bước ngoặt pháp lý
Cơ chế rút gọn thủ tục pháp lý cho dự án APEC 2027 là đề xuất cho phép các công trình phục vụ Hội nghị cấp cao tại Phú Quốc đặc khu được thi công và tiếp tục triển khai trong khi thủ tục đầu tư, quy hoạch, đất đai, xây dựng và môi trường vẫn đang hoàn thiện, với mục tiêu tháo gỡ vướng mắc pháp lý để bảo đảm tiến độ các công trình trọng điểm. Sáng 3/8, Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn, thừa ủy quyền Thủ tướng, đã trình Quốc hội dự thảo Nghị quyết về cơ chế, chính sách đặc thù cho các dự án, công trình phục vụ Hội nghị cấp cao APEC 2027 tại Đặc khu Phú Quốc, tỉnh An Giang. Chính phủ thừa nhận nếu áp dụng đầy đủ trình tự thủ tục hành chính như thông lệ, riêng khâu thủ tục đã có thể kéo dài từ 18 đến 36 tháng trước khi khởi công, nguy cơ khiến toàn bộ chương trình chậm tiến độ. Quyết định “làm trước, hoàn thiện thủ tục sau” vì thế là lựa chọn mang tính chính trị và chiến lược, đặt câu hỏi trực diện về cách Việt Nam cân bằng giữa nhu cầu tốc độ và kỷ luật pháp lý trong phát triển hạ tầng.
Lý do đẩy nhanh: áp lực thời gian và điều kiện đặc thù Phú Quốc
Cơ sở mạnh nhất cho đề xuất rút gọn thủ tục pháp lý nằm ở áp lực thời gian lẫn điều kiện thi công đặc biệt tại Phú Quốc đặc khu. Từ tháng 3/2025, tỉnh An Giang và nhà đầu tư đã đồng thời triển khai nhiều dự án trọng điểm phục vụ APEC, với quy mô lớn và thời gian thi công rất ngắn. Trong khi đó, Phú Quốc có những ràng buộc thực tế: thời tiết hải đảo thất thường, nguồn vật liệu san lấp hạn chế, việc vận chuyển máy móc, vật tư từ đất liền ra đảo phức tạp, và yêu cầu nghiêm ngặt về quốc phòng, an ninh, bảo vệ môi trường. Một câu nói đáng chú ý từ phía Chính phủ là: “Nếu áp dụng đầy đủ trình tự, thủ tục thông thường... thì phải mất từ 18 đến 36 tháng mới hoàn thành thủ tục để khởi công, thậm chí có thể kéo dài hơn”. Trong bối cảnh APEC có mốc thời gian cố định, việc chậm trễ vài năm về thủ tục hành chính gần như đồng nghĩa với thất bại nhiệm vụ chính trị. Từ đó, lựa chọn hành động trước, hợp thức hóa sau trở thành phương án “ít tệ hơn” trong mắt nhà hoạch định chính sách.
Thi công trước, thủ tục sau: quy trình rút gọn và khoảng trống kiểm soát
Điểm gây tranh luận nhất là việc cho phép các dự án APEC 2027 tiếp tục thi công khi chưa hoàn thiện thủ tục hành chính, rồi được xử lý bằng một hệ thống thủ tục rút gọn sau này. Theo dự thảo, những dự án đã thi công trước sẽ được ghi nhận là “đã thực hiện”; phần thủ tục còn thiếu sẽ được điều chỉnh quy hoạch theo thủ tục rút gọn; thực hiện đầu tư công, đầu tư kinh doanh theo thủ tục đặc biệt; và không phải tổ chức thi tuyển phương án kiến trúc. Với các dự án BT đã thi công nhưng chưa hoàn tất thủ tục liên quan đất đai, cơ chế đặc thù cho phép giao đất từng phần, xác định giá trị quỹ đất thanh toán theo giá đất cụ thể tại thời điểm phê duyệt hồ sơ thiết kế cơ sở, và tính quyền sử dụng đất trong 70 năm kể từ khi bàn giao mặt bằng. Về chất thải xây dựng, chất thải được đổ thải tạm thời tại vị trí do cơ quan có thẩm quyền lựa chọn, dưới giám sát và bắt buộc hoàn trả mặt bằng sau khi công trình kết thúc. Đây là một gói nới lỏng toàn diện, từ quy hoạch đến môi trường, mở rộng biên linh hoạt cho nhà đầu tư nhưng đồng thời kéo giãn lưới kiểm soát pháp lý vốn đã mỏng.
Cảnh báo từ cơ quan thẩm tra: rủi ro chất lượng và gánh nặng pháp lý
Trong khi Chính phủ nhấn mạnh tiến độ, cơ quan thẩm tra của Quốc hội lại nhìn thấy rủi ro dài hạn nếu thủ tục hành chính bị rút gọn quá mức. Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi đề nghị chỉ cho tiếp tục thi công khi các hạng mục đã có thiết kế bản vẽ thi công được tư vấn độc lập thẩm tra theo Luật Xây dựng năm 2025. Cơ quan thẩm tra cũng cảnh báo đây không chỉ là chuyện đơn giản hóa giấy tờ, mà liên quan trực tiếp đến cơ chế kiểm soát chất lượng và an toàn công trình. Họ yêu cầu làm rõ cơ sở pháp lý của trình tự, thủ tục đặc biệt, phạm vi và đối tượng áp dụng, cụ thể hóa số lượng dự án và các tiêu chí lựa chọn trong khoảng thời gian từ tháng 3/2025 đến ngày 18/5/2026. Đáng chú ý là yêu cầu xác định rõ cơ quan, tổ chức, cá nhân chịu trách nhiệm kiểm tra, thẩm định, giám sát và gánh rủi ro phát sinh trong quá trình thi công, nghiệm thu, khai thác, sử dụng công trình. Nếu những câu hỏi này không được trả lời bằng cơ chế rõ ràng, phần “nợ pháp lý” để lại sau APEC có thể lớn hơn lợi ích tiến độ mà cơ chế đặc thù đang kỳ vọng.
Tiền lệ cho hạ tầng Việt Nam: nên chấp nhận “ngoại lệ” đến đâu?
Câu hỏi quan trọng nhất quanh cơ chế rút gọn thủ tục pháp lý cho dự án APEC 2027 không nằm ở riêng Phú Quốc, mà ở tiền lệ nó tạo ra cho cách Việt Nam phát triển hạ tầng. Một khi Quốc hội chấp thuận việc thi công trước, hợp thức hóa sau với hệ thống thủ tục hành chính giản lược, các địa phương sẽ nhìn đây như một khuôn mẫu “có thể tham khảo” cho những dự án được gắn nhãn cấp bách hoặc chiến lược. Điều đó có thể giúp hạ tầng Việt Nam tăng tốc trong ngắn hạn, nhưng cũng dễ khiến chuẩn mực pháp lý và kỹ thuật bị bào mòn nếu cơ chế đặc thù bị dùng quá rộng so với mục tiêu ban đầu. Ở chiều tích cực, cơ chế APEC có thể trở thành phòng thí nghiệm cho mô hình thủ tục nhanh nhưng vẫn kiểm soát chất lượng, với điều kiện Quốc hội buộc phải gắn nó với các yêu cầu thẩm tra độc lập, minh bạch trách nhiệm và không cho phép áp dụng ngoài phạm vi được Nghị quyết quy định. Cân bằng giữa tốc độ và rủi ro vì thế không chỉ là chuyện APEC, mà là bài test niềm tin cho toàn bộ hệ thống pháp lý xây dựng ở Việt Nam.
