Lên thành phố: bước ngoặt thể chế cho hai cực tăng trưởng phía Bắc
Việc Quảng Ninh và Bắc Ninh chuẩn bị trở thành thành phố trực thuộc Trung ương là bước chuyển đổi địa vị hành chính quan trọng, mở ra dư địa mới cho phát triển kinh tế khu vực, nâng cao năng lực cạnh tranh khu vực và tái cấu trúc mô hình tăng trưởng theo hướng đô thị hóa hiện đại, gắn kết chặt với mục tiêu phát triển bền vững của quốc gia. Khi lên thành phố, hai địa phương không chỉ đổi tên gọi mà bước vào “sân chơi” thể chế cao hơn, với yêu cầu khắt khe hơn về quy hoạch, quản trị và chất lượng sống. Chính ở cấp độ này, câu hỏi quan trọng nhất không phải là “có lên thành phố hay không”, mà là “lên để làm gì, và bằng cách nào để biến lợi thế thể chế thành sức mạnh phát triển dài hạn”.
Sáng 5/8, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh, thừa ủy quyền Thủ tướng, đã trình Quốc hội Tờ trình về việc thành lập TP Quảng Ninh và TP Bắc Ninh trên cơ sở giữ nguyên hiện trạng diện tích, dân số và các đơn vị hành chính cấp xã của hai tỉnh. Việc Chính phủ trình Quốc hội dự thảo nghị quyết thành lập thành phố Quảng Ninh và thành phố Bắc Ninh được xem là bước đi cụ thể hóa chủ trương đổi mới mô hình tổ chức chính quyền địa phương, xây dựng các cực tăng trưởng mới ở phía Bắc. Cơ quan thẩm tra đã đề nghị Quốc hội thông qua các nghị quyết thành lập hai thành phố, cho thấy quá trình chuẩn bị đã đạt đủ cơ sở chính trị, pháp lý và thực tiễn.
Quảng Ninh thành phố: kinh tế biển, logistics và cửa ngõ Đông Bắc Á
Quảng Ninh thành phố tương lai không chỉ là một đơn vị hành chính mới, mà là tham vọng xây dựng trung tâm kinh tế biển hiện đại gắn với du lịch tầm quốc tế. Theo phương án trình Quốc hội, TP Quảng Ninh được thành lập trên cơ sở toàn tỉnh hiện nay, với diện tích 6.231,27 km², dân số hơn 1,52 triệu người và 54 đơn vị hành chính cấp xã. Đây là địa phương có vị trí đặc biệt quan trọng về kinh tế, quốc phòng, an ninh và là tỉnh duy nhất có cả biên giới trên bộ và trên biển với Trung Quốc. Lợi thế này giúp Quảng Ninh trở thành cửa ngõ kết nối trực tiếp với thị trường Đông Bắc Á, đồng thời phát triển mạnh kinh tế cửa khẩu, cảng biển và logistics.
Một trong những điểm then chốt là Quảng Ninh đã và đang được định hướng trở thành trung tâm kinh tế biển hiện đại, trung tâm du lịch quốc gia mang tầm quốc tế, xây dựng đô thị xanh và thông minh. Thành phố trực thuộc Trung ương giúp địa phương có thêm dư địa về cơ chế, quy hoạch không gian và huy động nguồn lực để hiện thực hóa tầm nhìn đó. Điều đáng chú ý là Quảng Ninh đang thuộc nhóm địa phương có quy mô kinh tế hàng đầu, nằm trong top cả nước về thu hút FDI và thu ngân sách. Câu hỏi đặt ra là họ sẽ sử dụng “lợi thế đi trước” này như thế nào để không chỉ giữ vai trò cực tăng trưởng của vùng, mà còn trở thành trung tâm cạnh tranh khu vực trong chuỗi cung ứng quốc tế.
Bắc Ninh thành phố: trung tâm công nghiệp công nghệ cao và đô thị Kinh Bắc
Nếu Quảng Ninh thiên về kinh tế biển, thì Bắc Ninh thành phố mang sắc thái của một trung tâm công nghiệp công nghệ cao gắn với không gian văn hóa Kinh Bắc. TP Bắc Ninh dự kiến được thành lập dựa trên nguyên trạng tỉnh hiện nay, với diện tích 4.713,75 km², dân số gần 4 triệu người và 99 đơn vị hành chính cấp xã. Bắc Ninh nằm ở cửa ngõ phía Đông Bắc của Thủ đô Hà Nội, sở hữu hệ thống giao thông đa phương thức cùng hạ tầng logistics hiện đại. Đây là nền tảng để địa phương khẳng định vị thế trung tâm công nghiệp điện tử và sản xuất công nghệ cao hàng đầu cả nước.
Một lợi thế chiến lược khác là Bắc Ninh có tới hơn 3.660 dự án FDI còn hiệu lực với tổng vốn đăng ký trên 52 tỷ USD, đứng thứ hai cả nước về thu hút đầu tư. Địa phương đồng thời sở hữu 8 di sản được UNESCO ghi danh, tạo điều kiện phát triển mô hình đô thị thông minh gắn với bảo tồn bản sắc văn hóa Kinh Bắc. Theo đánh giá của Chính phủ, Bắc Ninh thuộc nhóm địa phương có quy mô kinh tế đứng thứ 5 cả nước, thứ 3 vùng Đồng bằng sông Hồng. Khi trở thành thành phố trực thuộc Trung ương, Bắc Ninh có cơ hội nâng cấp mô hình phát triển, chuyển từ “công xưởng gia công” sang trung tâm đổi mới sáng tạo và nghiên cứu – phát triển trong chuỗi giá trị toàn cầu.
Thành phố trực thuộc Trung ương: bệ phóng cạnh tranh khu vực, nhưng con người mới là quyết định
Việc Quảng Ninh và Bắc Ninh trở thành thành phố trực thuộc Trung ương mở ra dư địa phát triển và nâng cao năng lực cạnh tranh khu vực, song đó mới là điều kiện cần. Theo Chính phủ, việc thành lập hai thành phố sẽ tạo thêm động lực cho hai cực tăng trưởng quan trọng của vùng Đồng bằng sông Hồng và cả nước. Các khu vực dự kiến thành lập thành phố đều đáp ứng đầy đủ 7/7 tiêu chuẩn và 5/5 điều kiện theo quy định hiện hành. Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu trở thành nước phát triển có thu nhập cao vào năm 2045, việc hình thành thêm các thành phố trực thuộc Trung ương được xem là cách tạo ra các trung tâm đổi mới sáng tạo, công nghiệp công nghệ cao và dịch vụ hiện đại, góp phần nâng cao vị thế cạnh tranh của nền kinh tế.
Tuy nhiên, hạ tầng hiện đại hay nguồn vốn lớn chỉ tạo ra “đường băng” cho cất cánh. Nhiều kinh nghiệm quốc tế cho thấy điều kiện đủ để một đô thị phát triển nhanh và bền vững chính là chất lượng nguồn nhân lực và khả năng phát huy sức sáng tạo của con người. Việc Quảng Ninh và Bắc Ninh trở thành thành phố trực thuộc Trung ương sẽ là lực hút mạnh đối với trí thức, chuyên gia, lao động trình độ cao, đồng thời thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu lao động theo hướng hiện đại. Trong bối cảnh cạnh tranh giữa các địa phương ngày càng dựa trên chất lượng nguồn nhân lực, xây dựng môi trường sống và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo đủ hấp dẫn để giữ chân người tài sẽ quyết định hai thành phố này có vươn lên thành cực tăng trưởng mới hay bị mắc kẹt trong “bẫy đô thị hóa nửa vời”.
Kịch bản tiếp theo: từ đổi tên hành chính đến tái cấu trúc quản trị đô thị
Ở góc độ thủ tục, câu chuyện lên thành phố của Quảng Ninh và Bắc Ninh đã gần như hoàn thiện. Ủy ban Pháp luật và Tư pháp nhận định hai địa phương đủ điều kiện thành lập thành phố và đề nghị Quốc hội thông qua nghị quyết tương ứng. Cơ quan này thống nhất với mốc hiệu lực 1/9/2026 cho Nghị quyết thành lập TP Quảng Ninh và 20/9/2026 cho Nghị quyết thành lập TP Bắc Ninh, phù hợp với mức độ chuẩn bị và quyết tâm của cấp ủy, chính quyền hai địa phương. Đồng thời, Ủy ban kiến nghị Chính phủ chỉ đạo UBND hai tỉnh khẩn trương kiện toàn bộ máy, thay đổi con dấu và chuẩn bị điều kiện để mô hình chính quyền đô thị vận hành đồng bộ ngay sau khi Quốc hội thông qua.
Nhưng ở góc độ phát triển, hành trình khó khăn hơn nhiều. Không chỉ là mở rộng không gian đô thị, việc chuyển đổi địa vị hành chính phải đi kèm tái cấu trúc nền kinh tế, nâng cao chất lượng quản trị và hình thành những cực tăng trưởng mới. Khi trở thành thành phố trực thuộc Trung ương, Quảng Ninh và Bắc Ninh sẽ có điều kiện thuận lợi hơn để huy động nguồn lực đầu tư, đẩy mạnh liên kết vùng và tăng sức hấp dẫn với các tập đoàn kinh tế lớn. Tuy vậy, nếu không đặt con người làm trung tâm chính sách – từ giáo dục, y tế, nhà ở đến môi trường sáng tạo – mọi lợi thế thể chế có nguy cơ bị “rơi rụng” trên đường đi. Kết luận hợp lý là: thể chế có thể mở đường, nhưng chính chất lượng nguồn lực con người mới quyết định hai thành phố này có bứt phá được trong cuộc đua cạnh tranh khu vực hay không.
