Bệnh thành tích giáo dục: Vấn đề gốc mà Chỉ thị 31 nhắm tới
Bệnh thành tích giáo dục là tình trạng nhà trường, địa phương và cả hệ thống quản lý chạy theo các “con số đẹp” như tỷ lệ lên lớp, tỷ lệ tốt nghiệp, thành tích thi đua, thay vì phản ánh trung thực năng lực thực chất của học sinh, từ đó tạo ra khoảng cách nguy hiểm giữa điểm số và chất lượng học tập, làm xói mòn niềm tin xã hội đối với bằng cấp và giá trị của giáo dục. Chỉ thị 31 Thủ tướng xuất hiện trong bối cảnh nghịch lý ấy kéo dài nhiều năm: tỉ lệ tốt nghiệp và lên lớp gần như tuyệt đối, nhưng khoảng trống năng lực thực tế của học sinh vẫn là nỗi ám ảnh. Đây không còn là lỗi kỹ thuật trong báo cáo, mà là vấn đề thể chế và tư duy quản lý. Khi bệnh thành tích trở thành chuẩn mực ngầm, mọi nỗ lực cải cách giáo dục Việt Nam sẽ bị bẻ cong. Chỉ thị 31 vì thế mang ý nghĩa như một cú xoay trục: buộc toàn ngành nhìn thẳng vào thực chất, chứ không tô hồng con số.
Không còn “chạy theo tỉ lệ”: Cách đánh giá học sinh buộc phải thay đổi
Điểm nhấn mạnh nhất của Chỉ thị 31 là yêu cầu Bộ GD-ĐT có giải pháp cụ thể để khắc phục triệt để bệnh thành tích trong dạy học, kiểm tra và đánh giá. Việc đánh giá học sinh phải phản ánh đúng năng lực, không chạy theo tỷ lệ lên lớp hay tỷ lệ tốt nghiệp. Đây là câu nói chốt lại cả một kỷ nguyên “phấn đấu 100%” từng ám ảnh nhà trường. Khi áp lực tỉ lệ được gỡ bỏ, giáo viên được khuyến khích ghi nhận trung thực những lỗ hổng kiến thức, thay vì nương tay để bảo toàn thành tích thi đua. Đồng thời, Bộ GD-ĐT được giao đổi mới toàn diện công tác kiểm tra, đánh giá theo hướng thực chất, hiệu quả; rà soát, cắt giảm các kỳ thi và cuộc thi không cần thiết nhằm giảm áp lực cho học sinh, giáo viên và phụ huynh. Cắt bỏ kỳ thi hình thức không phải là nới lỏng kỷ luật, mà là chuyển trọng tâm từ thi cho đẹp sang học cho vững.
Giảm áp lực thi cử, chặn đứng vòng xoáy lạm thu và dạy thêm ép buộc
Bệnh thành tích giáo dục không đứng một mình; nó là gốc rễ nuôi dưỡng lạm thu và dạy thêm trái phép. Khi nhà trường bị đo bằng tỉ lệ học sinh khá giỏi, áp lực sẽ dồn xuống phụ huynh và học sinh, đẩy họ vào vòng xoáy học thêm để “giữ thành tích”. Chỉ thị 31 đi thẳng vào mắt xích này: yêu cầu siết kỷ cương, xử lý nghiêm người đứng đầu nếu để xảy ra báo cáo sai thực tế hay lạm thu, dạy thêm, học thêm trái quy định gây áp lực cho học sinh và cha mẹ học sinh. Các địa phương phải công khai, minh bạch toàn bộ các khoản thu trong trường học và công khai số điện thoại tiếp nhận phản ánh về lạm thu. Khi con số hình thức bị triệt tiêu, “đất sống” của các khoản thu và lớp học thêm mang tính cưỡng ép cũng sẽ bị thu hẹp. Đây là cách đánh trực diện vào lợi ích gắn với bệnh thành tích, chứ không chỉ dừng ở khuyến cáo đạo đức.
Thay đổi trong lớp học: Tự do sáng tạo cho thầy, niềm vui trở lại với trò
Trị bệnh thành tích không nhằm xóa bỏ thi đua, mà để trả thi đua về đúng bản chất: động lực tự nguyện cho sáng tạo, thay vì gánh nặng hành chính. Loại bỏ các “con số đẹp” sẽ giải phóng tinh thần cả thầy lẫn trò: người thầy không phải sống trong nỗi lo chỉ tiêu, có thể tập trung phụ đạo cho học sinh yếu; học sinh không còn phải học những giờ học đối phó, tìm lại niềm vui khám phá tri thức. Song song với đó, Chỉ thị yêu cầu xây dựng văn hóa trung thực, liêm chính, thực chất trong dạy học và quản lý giáo dục; xây dựng văn hóa học đường trên nền môi trường an toàn, lành mạnh, kỷ cương, nhân văn. Việc kiểm soát hợp lý sử dụng điện thoại thông minh, mạng xã hội và AI trong trường học, cùng phương án quản lý do cơ quan công an chủ trì phối hợp với ngành giáo dục, cho thấy rõ quan điểm: giảm áp lực thi cử phải đi cùng bảo vệ học sinh khỏi những nguy cơ mới trên không gian mạng.
Từ thể chế đến lớp học: Con đường cải cách giáo dục Việt Nam sau Chỉ thị 31
Chỉ thị 31 không chỉ là lời nhắc nhở đạo đức nghề giáo, mà là chương trình hành động cụ thể từ trung ương xuống từng trường học. Bộ GD-ĐT được giao chủ trì phối hợp với các bộ, ngành và địa phương tăng cường kỷ cương, nâng cao trách nhiệm thực thi nhiệm vụ trong toàn ngành, đồng thời tiếp tục rà soát, sắp xếp mạng lưới trường học, cơ cấu lại bộ máy, đội ngũ nhân sự để hình thành các cơ sở giáo dục có quy mô lớn, vận hành hiệu quả. Ở bậc đại học, yêu cầu tái cấu trúc hệ thống trường công lập và khuyến khích phát triển đại học tư thục cho thấy cải cách giáo dục Việt Nam đang được nhìn như một chỉnh thể, chứ không tách rời phổ thông với đại học. Các địa phương phải hoàn thành việc tuyển dụng đủ giáo viên ngay từ đầu năm học 2026-2027 và chấm dứt tình trạng “xã trắng” không có công chức phụ trách giáo dục trong năm 2026. Cùng với đó, người đứng đầu chính quyền địa phương, cơ sở giáo dục phải chịu trách nhiệm trực tiếp bảo đảm kiểm tra, đánh giá, thi cử công bằng, trung thực, minh bạch, đặc biệt trong Kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2027. Nếu những yêu cầu này được thực thi nghiêm túc, Chỉ thị 31 sẽ không chỉ là văn bản, mà là điểm khởi đầu cho một nền giáo dục coi trọng thực chất hơn thành tích.
