Cơ chế đặc thù cho APEC: quyết định chính trị để đẩy nhanh hạ tầng
Cơ chế đặc thù cho các dự án phục vụ APEC 2027 Việt Nam là gói chính sách tạm thời, cho phép rút ngắn và linh hoạt hóa một số thủ tục pháp lý nhằm giải quyết vướng mắc, tăng tốc thi công các công trình hạ tầng trọng điểm tại Đặc khu Phú Quốc, tỉnh An Giang, đồng thời vẫn phải giữ kỷ cương pháp luật và không hợp pháp hóa sai phạm vụ lợi. Đây là một quyết định mang tính chính trị rõ rệt hơn là một thao tác kỹ thuật lập pháp.
Ngày 7/8, trong Kỳ họp không thường lệ thứ nhất, Quốc hội khóa XVI dành nguyên một phiên thảo luận tại hội trường cho dự thảo Nghị quyết về cơ chế, chính sách đặc thù để tháo gỡ khó khăn, vướng mắc trong việc thực hiện các dự án, công trình phục vụ Hội nghị cấp cao APEC 2027 tại Đặc khu Phú Quốc, tỉnh An Giang. Động thái này cho thấy Quốc hội đã chọn ưu tiên tốc độ hạ tầng như một điều kiện tiên quyết để sự kiện đối ngoại đặc biệt quan trọng này thành công, đồng thời nâng vị thế và uy tín quốc gia trên trường quốc tế.
Những “đường tắt” thể chế: rút gọn thủ tục, nhưng không rút kỷ cương
Cốt lõi của cơ chế đặc thù hạ tầng lần này là chấp nhận một số “đi trước, hoàn thiện hồ sơ sau” nhưng đặt trong khung pháp lý rõ ràng. Dự thảo Nghị quyết cho phép các dự án đã triển khai nhưng chưa hoàn tất đầy đủ thủ tục pháp lý được tiếp tục thi công trong thời gian hoàn thiện hồ sơ, nhằm đáp ứng tiến độ cấp bách phục vụ APEC 2027. Đây là bước ngoặt, bởi nếu thiếu quy định rõ, thực tiễn vẫn làm nhưng trong tình thế “vừa làm vừa lo sai”.
Không dừng ở đó, cơ chế đặc thù còn đề xuất hàng loạt “đường tắt” hợp pháp: điều chỉnh quy hoạch theo thủ tục rút gọn, thủ tục đầu tư đặc biệt, miễn thi tuyển phương án kiến trúc, xử lý linh hoạt khối lượng khoáng sản đã khai thác trước khi cấp phép… đối với các dự án còn phải hoàn thiện thủ tục. Vấn đề then chốt là những đường tắt này được Quốc hội giới hạn bằng nguyên tắc không hợp pháp hóa sai phạm vụ lợi và không loại trừ trách nhiệm của tập thể, cá nhân có sai phạm vì mục đích vụ lợi. Nói cách khác, tháo gỡ vướng mắc dự án nhưng không biến ngoại lệ thành “vùng an toàn” cho lợi ích nhóm.
Vì sao cần cơ chế đặc thù ngay lúc này?
Việc gấp rút xây dựng Nghị quyết không chỉ vì mốc thời gian APEC 2027 Việt Nam đang đến gần, mà còn vì hệ thống pháp luật hiện hành chưa được sửa đổi, bổ sung đồng bộ, dẫn đến nhiều điểm nghẽn khi triển khai các dự án lớn. Khi các công trình hạ tầng trọng điểm vừa phải tuân thủ chặt chẽ thủ tục, vừa chịu sức ép tiến độ, mọi sự chậm trễ đều có nguy cơ “đốt” uy tín quốc gia trong một sự kiện đa phương quan trọng.
Dự thảo Nghị quyết đồng thời gắn với một mục tiêu dài hơi hơn: khuyến khích đổi mới sáng tạo, bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung, và nâng cao hiệu quả phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực. Nói cách khác, nếu trước đây nhiều dự án phục vụ APEC hoặc các hội nghị quốc tế khác mắc kẹt vì tâm lý “sợ sai”, thì cơ chế mới hướng tới thay đổi tâm thế đó: cho cán bộ một khuôn khổ pháp lý rõ ràng để dám quyết, đồng thời vẫn giữ được bộ lọc trách nhiệm và liêm chính.
Tác động thực tế: không chỉ là đường sá, mà là năng lực đón thế giới
Các dự án phục vụ APEC – từ hạ tầng giao thông, trung tâm hội nghị đến các công trình kỹ thuật phụ trợ – không phải mục tiêu tự thân, mà là nền tảng để nâng cao năng lực tiếp đón và tổ chức hội nghị quốc tế trong nhiều năm sau APEC. Việc ban hành cơ chế đặc thù giúp bảo đảm hoàn thành các hạng mục đúng kế hoạch, góp phần tổ chức thành công Tuần lễ Cấp cao APEC 2027 và tạo động lực phát triển kinh tế – xã hội cho Đặc khu Phú Quốc cũng như tỉnh An Giang. Người dân không chỉ hưởng lợi từ việc làm, dịch vụ, mà còn từ một diện mạo đô thị, hạ tầng hiện đại hơn.
Cũng cần nhìn thẳng: cơ chế đặc thù hạ tầng không phải “giấy miễn trừ” cho các tác động môi trường và trật tự đô thị. Dự thảo đã tính tới việc chất thải xây dựng được đổ tạm tại vị trí do cơ quan có thẩm quyền lựa chọn và phải hoàn trả mặt bằng sau khi công trình hoàn thành. Đây là chi tiết cho thấy nếu được giám sát tốt, cơ chế nhanh vẫn có thể đi cùng trách nhiệm dài hạn với không gian sống của người dân.
Bước tiếp theo: từ nghị quyết đến năng lực thực thi
Sau phiên thảo luận, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên kết luận đa số đại biểu đồng tình về sự cần thiết ban hành Nghị quyết, đồng thời yêu cầu cơ quan soạn thảo tiếp tục rà soát, chỉnh lý, bổ sung cả về nội dung chính sách và kỹ thuật lập pháp để bảo đảm đồng bộ, khả thi. Điều này cho thấy điểm then chốt không nằm ở việc có hay không có cơ chế đặc thù, mà ở chất lượng thiết kế chi tiết và khả năng áp dụng nhất quán giữa các bộ, ngành, địa phương.
Về phía hệ thống tư pháp, các nội dung liên quan xử lý vi phạm pháp luật trong lĩnh vực kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân, khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số sẽ tiếp tục được thi hành ngay cả khi nghị quyết hết hiệu lực, với những trường hợp đang được tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự để khắc phục hậu quả. Điều này đặt ra một thử thách kép: vừa bảo vệ người làm đúng, dám làm, vừa xử lý nghiêm người lợi dụng ngoại lệ để trục lợi. Nếu làm được, APEC 2027 sẽ là cột mốc không chỉ của đối ngoại, mà còn của cải cách thể chế và nâng chuẩn thực thi pháp luật.
