Cơ chế đặc thù APEC 2027: bước ngoặt trong tư duy triển khai dự án
Cơ chế đặc thù APEC 2027 là gói chính sách tạm thời cho phép các dự án phục vụ Hội nghị cấp cao tại Phú Quốc được áp dụng thủ tục rút gọn, thi công song song với hoàn thiện hồ sơ pháp lý và xử lý linh hoạt các vướng mắc về quy hoạch, đầu tư, kiến trúc, khoáng sản, đất đai nhằm rút ngắn mạnh thời gian chuẩn bị nhưng vẫn giữ nguyên yêu cầu về an ninh, môi trường và trách nhiệm pháp lý của các bên liên quan.
Điểm mấu chốt của câu chuyện không phải là “ưu ái” Phú Quốc, mà là chấp nhận thay đổi cách làm để kịp tiến độ một sự kiện đối ngoại then chốt. Sáng 3/8, thừa ủy quyền của Thủ tướng, Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn trình Quốc hội dự thảo nghị quyết tháo gỡ vướng mắc cho các dự án phục vụ Hội nghị cấp cao APEC tại đặc khu Phú Quốc, tỉnh An Giang. Đây là phản ứng chính sách trực tiếp trước thực tế: nếu đi theo quy trình thông thường, phải mất 18–36 tháng chỉ để hoàn tất thủ tục trước khi khởi công, đồng nghĩa nguy cơ trễ hẹn với APEC là rất rõ.
Quan điểm cần nhấn mạnh: hoặc mạnh dạn áp dụng cơ chế đặc thù APEC 2027, hoặc chấp nhận rủi ro không hoàn thành hạ tầng trọng điểm đúng thời hạn. Trong bối cảnh toàn bộ công trình phải xong trước hội nghị 3–6 tháng để vận hành thử và kiểm tra tổng thể, lựa chọn “an toàn hình thức” đồng nghĩa với thất bại về tiến độ.
Nhóm 1 – Quy hoạch, kiến trúc: rút gọn thủ tục để không “chết” vì giấy tờ
Nhóm chính sách đầu tiên đánh thẳng vào nút thắt lớn nhất: thủ tục quy hoạch và kiến trúc. Dự thảo cho phép điều chỉnh quy hoạch theo thủ tục rút gọn, không phải thi tuyển phương án kiến trúc đối với các dự án đã và đang thi công, đồng thời xử lý các vướng mắc liên quan đến kiến trúc, địa chất, tổ chức thi công xây dựng. Nói cách khác, thay vì “đứng im chờ giấy”, các dự án được hợp thức hóa theo một đường ray thủ tục ngắn hơn nhưng vẫn có kiểm soát.
Chính sách quy hoạch trong cơ chế đặc thù APEC 2027 mang tính phòng vệ cho tiến độ hơn là “thả lỏng” tiêu chuẩn. Với Phú Quốc – nơi đang đồng loạt triển khai 21 dự án phục vụ hội nghị, bao gồm cả Trung tâm Hội nghị và Triển lãm có tổng diện tích sàn hơn 152.000 m2 – nếu duy trì quy trình điều chỉnh quy hoạch như thông thường, gần như không thể đáp ứng mốc thời gian. Việc bỏ thi tuyển kiến trúc là quyết định dễ gây tranh cãi, nhưng hợp lý nếu đi kèm bộ tiêu chí rõ ràng, vì thứ cần lúc này là khả năng triển khai nhanh, không phải cuộc chơi ý tưởng kéo dài.
Nhóm 2 – Đầu tư công, đầu tư kinh doanh và PPP: tăng tốc nhưng không hợp pháp hóa sai phạm
Nhóm chính sách thứ hai tập trung vào các thủ tục đầu tư công, đầu tư kinh doanh và dự án đối tác công tư (PPP). Dự thảo cho phép những dự án đã thi công nhưng vẫn phải tiếp tục hoàn thiện thủ tục được áp dụng quy trình đơn giản, rút gọn hoặc cơ chế đặc biệt; dự án đầu tư công, đầu tư kinh doanh được tiến hành theo thủ tục đặc biệt thay vì quy trình tầng tầng lớp lớp như trước. Cốt lõi là “hợp lý hóa” những gì đã làm để không gián đoạn công trường, đồng thời vẫn giữ cơ chế kiểm tra, thanh toán, quyết toán khối lượng rõ ràng.
Đáng chú ý, nghị quyết được xây dựng trên nguyên tắc chỉ xử lý, tháo gỡ vướng mắc cho các dự án, công trình phục vụ APEC tại Phú Quốc đã tổ chức thi công trước; không hợp pháp hóa sai phạm có tính chất vụ lợi và không loại trừ trách nhiệm cá nhân. Đây là ranh giới rất quan trọng: cơ chế đặc thù không thể trở thành “tấm khiên” che chắn cho các quyết định tùy tiện. Nếu giám sát yếu, chính sách tháo gỡ vướng mắc có thể biến thành kẽ hở; nếu giám sát tốt, nó sẽ là mẫu tham chiếu cho các dự án trọng điểm sau này.
Nhóm 3 – Đổ thải xây dựng, khai thác khoáng sản: linh hoạt nhưng phải trả lại mặt bằng sạch
Nhóm cơ chế thứ ba chạm tới hai mảng rủi ro cao: môi trường và tài nguyên khoáng sản. Dự thảo cho phép chất thải xây dựng được đổ tạm tại các vị trí do cơ quan có thẩm quyền lựa chọn, có giám sát chặt chẽ và yêu cầu hoàn trả mặt bằng sau khi công trình hoàn thành. Đồng thời, khối lượng khoáng sản đã khai thác, thu hồi trước khi được cấp phép sẽ được tính vào tổng khối lượng cấp phép sau này hoặc được miễn thủ tục cấp phép nếu hoạt động khai thác đã dừng.
Về bản chất, đây là sự thừa nhận một thực tế: do yêu cầu cấp bách, từ tháng 3/2025, tỉnh An Giang và nhà đầu tư đã triển khai thi công một số hạng mục khi chưa hoàn tất đầy đủ thủ tục về quy hoạch, đất đai, khoáng sản, xây dựng, môi trường, dẫn đến khó khăn trong nghiệm thu và quyết toán. Cách xử lý là “khoanh lại” phần đã làm, đưa vào một khung pháp lý rõ ràng thay vì để dự án treo lơ lửng. Tuy nhiên, điều người dân có quyền đòi hỏi là: tất cả vị trí đổ thải phải được công khai, giám sát thực chất, và việc trả lại mặt bằng sạch không được biến thành cam kết trên giấy.
Nhóm 4 & 5 – Thi công song song thủ tục, giao đất từng phần: chấp nhận rủi ro để đổi lấy tiến độ
Hai nhóm cơ chế còn lại xoay quanh tổ chức thi công và sử dụng đất, đặc biệt với các dự án BT. Trước hết, các công trình, dự án phục vụ hội nghị được phép tiếp tục thi công trong quá trình hoàn thiện thủ tục để đáp ứng tiến độ cấp bách. Đây là bước “đảo chiều logic” quen thuộc: thay vì xong toàn bộ thủ tục mới khởi công, giờ pháp luật chạy song song với công trường, miễn là có khung kiểm soát rủi ro. Kết quả đã thi công cũng được ghi nhận làm căn cứ nghiệm thu, thanh toán, quyết toán.
Với các dự án đối ứng trong hợp đồng BT đã thi công nhưng chưa hoàn tất thủ tục đất đai, dự thảo cho phép giao đất từng phần; giá trị quỹ đất thanh toán cho nhà đầu tư được xác định theo giá đất cụ thể tại thời điểm hồ sơ thiết kế cơ sở dự án đối ứng được phê duyệt, với thời gian tính giá trị quyền sử dụng đất là 70 năm từ thời điểm bàn giao mặt bằng. Đây là thiết kế nhằm tháo gỡ vướng mắc tài chính cho nhà đầu tư mà không cần chờ tất cả thủ tục hoàn thiện cùng lúc. Tuy nhiên, đánh đổi là yêu cầu giám sát định giá đất phải rất chặt, nếu không, cơ chế linh hoạt dễ trở thành nguồn rủi ro thất thoát.
Theo tờ trình, Chính phủ đề nghị Quốc hội xem xét, thông qua nghị quyết theo trình tự rút gọn tại kỳ họp không thường lệ trong tháng 8, để kịp thời gian hoàn thành toàn bộ công trình trước APEC từ 3–6 tháng. Nếu nghị quyết vận hành tốt, Phú Quốc không chỉ có hạ tầng mới cho hội nghị, mà còn có thể trở thành hình mẫu thí điểm cho cách làm dự án trọng điểm: ít giấy tờ hơn, trách nhiệm rõ ràng hơn, và tiến độ là tiêu chí được đo đếm nghiêm túc.
