Siêu El Niño mạnh: tín hiệu báo động sớm cho Đông Nam Á
Siêu El Niño mạnh là thuật ngữ chỉ một pha nóng bất thường của dao động khí hậu tự nhiên ở vùng nhiệt đới Thái Bình Dương, khi nhiệt độ nước biển xích đạo trung tâm và phía đông tăng vượt xa mức trung bình, làm suy yếu gió tín phong, đẩy nước ấm dịch chuyển và kéo theo những thay đổi sâu sắc trong hoàn lưu khí quyển, từ đó gây ra thời tiết cực đoan Đông Nam Á với hạn hán và lũ lụt đan xen, nắng nóng phá kỷ lục và mực nước biển dâng cao bất thường.
Điều đáng nói ở siêu El Niño mạnh lần này không chỉ là mức nhiệt độ biển xích đạo cao hơn khoảng 3 độ C so với trung bình – mức chênh lệch đủ để phá vỡ mọi mô hình thời tiết quen thuộc. Cùng với đó là một đợt sóng Kelvin quy mô hàng nghìn dặm đang dịch chuyển qua Thái Bình Dương, có thể làm mực nước biển dâng tới 30 cm khi khối nước ấm khổng lồ bị đẩy về phía bờ biển châu Mỹ, đồng thời đảo lộn hoàn lưu khí quyển trên toàn khu vực châu Á. Thực tế này cho thấy chúng ta không chỉ quan sát một “hiện tượng tự nhiên”, mà đang bước vào 18 tháng biến động khí hậu cực đoan mà mọi hệ thống – từ nông nghiệp, hạ tầng đến y tế – đều bị đặt lên bàn thử lửa.
Biến đổi khí hậu Thái Bình Dương: vì sao cùng lúc hạn hán và lũ lụt?
Điểm dễ gây hiểu nhầm nhất của siêu El Niño mạnh là kỳ vọng sai rằng cả thế giới sẽ đồng loạt nóng và khô hơn. Thực tế, El Niño là pha ấm của một dao động tự nhiên trong hệ thống khí hậu Trái Đất, xuất phát từ sự tương tác giữa đại dương và khí quyển ở vùng nhiệt đới Thái Bình Dương. Trong điều kiện bình thường, gió tín phong thổi từ đông sang tây đẩy nước ấm tích tụ quanh Indonesia, tạo ra hoàn lưu Walker và vùng mưa lớn ở phía tây Thái Bình Dương. Khi gió mậu dịch suy yếu hoặc đảo chiều, khối nước ấm ở phía tây bị đẩy ngược về phía đông dọc theo xích đạo, kéo theo việc phân bố lại nhiệt và hơi ẩm, khiến toàn bộ bản đồ mưa – nắng bị dịch chuyển.
Không phải toàn cầu đồng loạt khô hay ướt, mà một số vùng trở nên khô kiệt, số khác lại chìm trong mưa lũ dị thường. Indonesia và khu vực phía tây Thái Bình Dương vốn ẩm ướt nay có thể trải qua thời tiết khô hơn đáng kể, với nguy cơ cháy rừng và cháy đất than bùn tăng vọt. Ngược lại, những vùng trước đây khô ráo hơn ở phía đông Thái Bình Dương lại đón lượng mưa tăng mạnh, kéo theo bão lớn, triều cường và lũ nội đô. Cùng lúc đó, các quốc gia châu Á phải đối mặt với kịch bản thời tiết đảo lộn: hạn hán gay gắt ở một số khu vực và mưa lũ dị thường ở các vùng khác. Nói cách khác, biến đổi khí hậu Thái Bình Dương đang tái phân phối rủi ro chứ không làm nó biến mất.
Indonesia dưới gọng kìm hạn hán: than, dầu cọ và những vệt lửa
Nếu cần một ví dụ sống động về thời tiết cực đoan Đông Nam Á, hãy nhìn vào Indonesia. Hạn hán nghiêm trọng do El Niño đang làm mực nước nhiều con sông tại Kalimantan xuống thấp, cản trở vận chuyển than và dầu cọ. Với mạng lưới đường bộ hạn chế, nhiều mỏ than phụ thuộc vào đường sông; khi sông Mahakam, Barito hay Kapuas cạn nước, sà lan buộc phải giảm tải, thời gian giao hàng kéo dài, chi phí logistics tăng. Theo Hiệp hội Giới chủ Indonesia, mực nước sông giảm đã làm gián đoạn vận chuyển khoảng 3,9 triệu tấn than trong một tháng, tương đương hơn 10% lượng than xuất khẩu bình quân mỗi tháng trong tám tháng đầu năm 2026. Đây là con số cho thấy siêu El Niño đánh thẳng vào chuỗi cung ứng năng lượng khu vực chứ không còn là chuyện thời tiết xa xôi.
Không chỉ than và dầu cọ chịu tác động; những vệt lửa trên mặt đất mới là lời cảnh báo nặng nề nhất. El Niño kéo dài, kết hợp với nắng nóng gay gắt, làm gia tăng nguy cơ cháy tại nhiều khu vực rừng và vùng sản xuất nông nghiệp ở Đông Nam Á. Thảm họa cháy rừng bùng phát tại nhiều khu vực Indonesia thiêu rụi hàng nghìn hecta thảm thực vật, lớp khói dày đặc xuyên biên giới gây ô nhiễm không khí nghiêm trọng và gây sức ép lớn lên đời sống người dân. Cháy rừng Indonesia El Niño vì thế không còn là một sự cố môi trường đơn lẻ, mà trở thành thách thức liên ngành: hủy hoại hệ sinh thái, bóp nghẹt sinh kế nông dân, đồng thời đe dọa nguồn cung nông sản và nguyên liệu công nghiệp của cả khu vực.
Từ RSPO đến phòng tránh nóng: Đông Nam Á buộc phải chủ động
Trong bức tranh ảm đạm ấy, điều đáng chú ý là một số mắt xích bắt đầu chuyển từ ứng phó thụ động sang chủ động quản trị rủi ro. Ngày 30/9/2026 tại Jakarta, Hiệp hội Bàn tròn về Dầu cọ Bền vững – liên minh toàn cầu trong chuỗi giá trị dầu cọ – đã bày tỏ quan ngại trước tác động của cháy rừng, đồng thời thúc đẩy các biện pháp ứng phó nhằm hạn chế rủi ro đối với cộng đồng, môi trường và hoạt động sản xuất. Dữ liệu vệ tinh giám sát điểm nóng, nền tảng cảnh báo chuyên dụng và quy trình xác minh vị trí sự cố được sử dụng để phát hiện sớm khu vực có dấu hiệu bất thường về nhiệt, hỗ trợ lực lượng tại chỗ đánh giá nguy cơ, khoanh vùng và triển khai ứng phó.
Câu chuyện RSPO không phải để ca ngợi một mô hình hoàn hảo, mà để chỉ ra một hướng đi bắt buộc: dùng dữ liệu và công nghệ để giảm thiệt hại trước khi thiên tai bùng phát. Bởi khi siêu El Niño mạnh kéo theo các đợt nắng nóng gay gắt, hệ thống y tế sẽ chịu sức ép lớn, nguy cơ say nắng và bệnh mạn tính gia tăng, buộc chính quyền phải chuẩn bị trung tâm tránh nóng, kiểm tra sức khỏe người cao tuổi và đảm bảo nguồn điện không bị gián đoạn. Nhìn rộng ra Đông Nam Á, những hiện tượng thời tiết cực đoan đang đặt các quốc gia có thế mạnh nông nghiệp trước sức ép phải lập kế hoạch phòng ngừa, nâng cấp hạ tầng chống ngập – chống cháy, và tích hợp công nghệ cảnh báo sớm vào quản trị rủi ro thiên tai.
Việt Nam trong mạng lưới rủi ro khu vực: bài toán than và đô thị ngập nước
Nhiều người Việt có xu hướng xem El Niño ở Indonesia như một câu chuyện xa xôi, nhưng chuỗi liên kết khu vực đang chứng minh điều ngược lại. Indonesia là một trong những nguồn cung than nhập khẩu lớn nhất phục vụ sản xuất điện của Việt Nam; khi việc vận chuyển than bị gián đoạn, thị trường trong nước không tránh khỏi tác động. Tình trạng sông cạn ở Kalimantan gây khó khăn cho vận chuyển dầu cọ, nhiên liệu và nhiều loại hàng hóa khác. Nói cách khác, siêu El Niño không nhất thiết khiến Việt Nam thiếu điện ngay lập tức, nhưng có thể làm bài toán mua than cho các nhà máy nhiệt điện trở nên đắt đỏ và khó dự báo hơn. Đó là cái giá vô hình mà người dùng điện, doanh nghiệp sản xuất và ngân sách công sẽ phải chia nhau gánh.
Ở phía ngược lại của chu trình nóng – khô, người dân các đô thị ven biển Việt Nam đã cảm nhận rõ mặt kia của siêu El Niño: mưa cực đoan đi kèm triều cường. Những hình ảnh học sinh TP.HCM lội nước trong đợt triều cường cuối tháng 9 cho thấy hệ thống thoát nước và quy hoạch đô thị chưa kịp thích ứng với mô hình mưa lũ mới. Khi sóng Kelvin khiến mực nước biển dâng cao hơn dọc theo đường xích đạo và tràn dọc bờ biển, triều cường kết hợp với mưa cực đoan sẽ ngày càng thường xuyên và khó lường. Nếu Việt Nam vẫn xem siêu El Niño là sự kiện “một lần rồi thôi”, chúng ta sẽ bỏ lỡ cơ hội nhìn thẳng vào sự phụ thuộc của mình vào than nhập khẩu, lỗ hổng hạ tầng chống ngập và nhu cầu cấp bách phải quy hoạch nông nghiệp – đô thị theo kịch bản khí hậu mới dài hạn.
