El Niño rất mạnh: cú sốc khí hậu buộc khu vực phải thay đổi tư duy
Siêu El Niño rất mạnh là hiện tượng khí hậu khi nhiệt độ mặt nước biển vùng xích đạo trung tâm Thái Bình Dương tăng bất thường, làm xáo trộn hoàn lưu khí quyển toàn cầu, kéo theo nắng nóng cực đoan, hạn hán, thiếu nước, mưa lớn cục bộ và nguy cơ mất an ninh lương thực tại nhiều khu vực, trong đó Đông Nam Á được dự báo chịu tác động đồng thời và kéo dài. Nhiệt độ đại dương ấm lên ở vùng nhiệt đới Thái Bình Dương đang khiến El Niño mạnh lên trong bối cảnh biến đổi khí hậu do con người gây ra ngày càng nghiêm trọng. Trong tuần thứ hai tháng 9, chỉ số NINO3.4 đã đạt mức lệch chuẩn khoảng +2,0°C, chạm ngưỡng “rất mạnh” và có xu hướng tiếp tục duy trì. Đây không còn là câu chuyện thời tiết đơn thuần, mà là bài kiểm tra năng lực quản trị rủi ro của cả khu vực.
Từ cảnh báo 98% đến nguy cơ khủng hoảng nước và lương thực
Các trung tâm khí tượng dự báo giai đoạn tháng 10-12, El Niño sẽ tiếp tục ở mức rất mạnh với xác suất lên tới 98%, nhiều khả năng đạt đỉnh và kéo dài sang giai đoạn tháng 1-3 năm sau trước khi suy giảm dần. Điều này đồng nghĩa Đông Nam Á phải chuẩn bị cho ít mưa diện rộng nhưng vẫn có những đợt mưa cực đoan, bão mạnh, lũ quét, sạt lở song song với hạn hán gay gắt và thiếu nước. Theo cảnh báo của Chương trình Lương thực Thế giới, khoảng 50 triệu người có thể rơi vào tình trạng đói nghiêm trọng do El Niño. Khủng hoảng nước và khủng hoảng lương thực không còn là viễn cảnh xa, mà là rủi ro thực tế khi lượng mưa từ nay đến cuối năm được dự báo thiếu hụt 20-40% trên cả nước, nhất là Duyên hải Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Nam Bộ. Nếu các chính phủ chỉ coi đây là một mùa khô khắc nghiệt, họ sẽ đánh giá thấp mức độ hệ thống của cú sốc.
Cà Mau: tuyến đầu chống hạn hán, xâm nhập mặn và khủng hoảng nước sinh hoạt
Vùng đất tận cùng Tổ quốc đang trở thành phòng thí nghiệm sống cho bài toán ứng phó hạn hán và xâm nhập mặn. Cà Mau được cảnh báo mùa khô có khả năng kết thúc sớm, tổng lượng mưa thiếu hơn 50% so với trung bình nhiều năm, nguồn nước mặt suy giảm 50-70%, ranh mặn 4 g/l xâm nhập sâu 40-60 km vào nội đồng từ tháng 11. Hệ quả là áp lực lớn lên hệ thống thủy lợi, thiếu nước tưới cho cây trồng, thiếu nước ngọt sinh hoạt, nguy cơ dịch bệnh vật nuôi tại các vùng nông – thủy sản trọng điểm. Trước nguy cơ gay gắt của El Niño, UBND tỉnh đã chủ động xây dựng kế hoạch ứng phó từ sớm, khuyến cáo sử dụng giống lúa chịu mặn, ngắn ngày, áp dụng mô hình canh tác tiết kiệm nước và chuyển đổi cơ cấu cây trồng. Song song, tỉnh dồn lực nâng cấp cống, đê bao ngăn mặn, giữ ngọt, rà soát phương án cấp nước tập trung, với mục tiêu không để người dân vùng ven biển và vùng sâu rơi vào khủng hoảng nước sinh hoạt. Đây là cách tiếp cận chủ động, nhưng nếu không được nhân rộng, nhiều địa phương khác sẽ lặp lại kịch bản “chạy nước” bị động.
Tây Ninh: xây dựng kịch bản rủi ro rất cao cho hạn, mặn và cháy rừng
Không nằm ở vùng hạ lưu sông Mekong nhưng Tây Ninh cũng đối diện nguy cơ thiếu nước và xâm nhập mặn dọc sông Vàm Cỏ Đông, Vàm Cỏ Tây. Lãnh đạo tỉnh đã yêu cầu ngành nông nghiệp khẩn trương tham mưu xây dựng, cập nhật phương án phòng, chống hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn cho mùa khô theo kịch bản rủi ro rất cao, đồng thời đánh giá đầy đủ nguy cơ với sản xuất nông nghiệp, nước sinh hoạt, cháy rừng, nuôi trồng thủy sản, chăn nuôi. Sở Nông nghiệp và Môi trường phải phối hợp theo dõi sát diễn biến nguồn nước, ranh giới mặn, tăng cường đo độ mặn để hướng dẫn người dân lấy nước phục vụ sản xuất, sinh hoạt. Các công trình thủy lợi như hồ Dầu Tiếng, trạm bơm, cống ngăn mặn được yêu cầu tích nước hợp lý, tranh thủ đỉnh triều thấp để trữ nước ngọt vào hệ thống kênh mương. Quan điểm “kịch bản rủi ro rất cao” là lựa chọn đúng: nếu chỉ chuẩn bị cho mức trung bình, địa phương sẽ bị El Niño vượt mặt. Tuy nhiên, thách thức lớn là bảo đảm kinh phí nạo vét kênh, đắp đập tạm, mua thiết bị cấp nước và phòng cháy rừng sao cho đến tận ấp, khu phố đều không thiếu nước ngọt sinh hoạt.
Châu Á gấp rút ứng phó và bài học cho Đông Nam Á
Trong khi Việt Nam căng mình giữa hai thái cực mưa lũ – hạn hán, các nước châu Á cũng không đứng yên. Chính phủ nhiều nước đã kích hoạt kế hoạch ứng phó khẩn cấp, từ thay đổi quy định lao động đến cải tổ hạ tầng kỹ thuật nhằm giảm thiệt hại. Các chiến dịch chống nóng, tích trữ nước và bảo vệ mùa màng được triển khai trên diện rộng, bởi siêu El Niño được dự báo ảnh hưởng đến hàng trăm triệu người. Một số nơi lập “bản đồ rủi ro khí hậu” để nhận diện khu vực dễ ngập lụt hoặc nắng nóng nghiêm trọng, tổ chức diễn tập tình huống mất điện, thiếu nước kéo dài. Đối với Đông Nam Á, bài học rõ ràng là không thể tách riêng câu chuyện ứng phó hạn hán khỏi quản trị rủi ro lao động, y tế, giao thông và an ninh lương thực. Nếu mỗi nước chỉ xử lý phần việc trong biên giới của mình, chuỗi cung ứng lương thực khu vực sẽ vỡ vụn khi El Niño đẩy giá thực phẩm tăng thêm sức nặng cho các gia đình thu nhập thấp.
