Siêu El Niño: phép thử sinh tử cho an ninh khu vực
El Niño Đông Nam Á là giai đoạn một hiện tượng khí hậu toàn cầu trở nên đặc biệt dữ dội tại khu vực, khiến nhiệt độ tăng cao, mưa giảm, nguồn nước ngọt suy kiệt, xâm nhập mặn lan sâu và nắng nóng cực đoan bao trùm, từ đó đe dọa trực tiếp sản xuất nông nghiệp, hệ thống năng lượng, sức khỏe cộng đồng và nguy cơ khủng hoảng lương thực cho hàng trăm triệu người. El Niño hiện đang ở ngưỡng mạnh và được dự báo duy trì ở mức mạnh đến rất mạnh trong những tháng cuối năm, với xác suất đạt cường độ rất mạnh lên tới 98% trong giai đoạn từ tháng 10 đến tháng 12, rồi chỉ suy yếu dần sau những tháng đầu năm tiếp theo. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu do con người gây ra làm nhiệt độ đại dương ấm lên bất thường, siêu El Niño không còn là một dao động khí hậu, mà là phép thử sinh tử đối với khả năng chống chịu của châu Á.
Hạn hán nước ngọt, xâm nhập mặn và nắng nóng cực đoan: bộ ba rủi ro đe dọa Đông Nam Á
Nếu phải chọn một cụm từ cho El Niño Đông Nam Á, đó phải là “khủng hoảng nước ngọt gắn với nhiệt độ cực đoan”. Hiện tượng này làm gia tăng nguy cơ hạn hán nước ngọt, thiếu nước và xâm nhập mặn, đặt ra thách thức lớn đối với an ninh lương thực và đời sống người dân. Tại Việt Nam, lượng mưa ở Duyên hải Nam Trung Bộ và Nam Bộ có thể giảm 20–40% so với trung bình nhiều năm, còn dòng chảy trên nhiều lưu vực sông trong giai đoạn 2026–2027 được dự báo thiếu hụt tới 15–78%. Điều đó đồng nghĩa với việc mùa khô sẽ trở nên khắc nghiệt, nguy cơ hạn hán nước ngọt và xâm nhập mặn ở đồng bằng gia tăng, trong khi nắng nóng cực đoan khiến nhu cầu nước sinh hoạt và tưới tiêu tăng vọt. Ở lưu vực Mekong, mực nước thấp đang bóp nghẹt sinh kế của các cộng đồng sống dựa vào đánh bắt thủy sản và sản xuất nông nghiệp, biến rủi ro khí hậu thành rủi ro xã hội trầm trọng hơn.
Các chính phủ châu Á ứng phó: từ “bản đồ rủi ro khí hậu” tới diễn tập nắng nóng 40°C
Điểm tích cực là nhiều chính phủ châu Á đã hiểu rằng không thể ứng phó El Niño bằng những biện pháp đơn lẻ. El Nino đang trở thành phép thử mới đối với khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu của khu vực; hàng trăm triệu người có thể phải đồng thời đối mặt với nắng nóng cực đoan, mưa lớn, hạn hán, cháy rừng và nguy cơ thiếu lương thực. Trung Quốc đã triển khai chiến dịch 100 ngày để bảo vệ mùa màng trước hai thái cực đối nghịch là hạn hán và mưa lớn, đồng thời nâng cấp hệ thống giám sát và cảnh báo sớm. Đáng chú ý, kế hoạch quốc gia khuyến khích các thành phố xây dựng “bản đồ rủi ro khí hậu” nhằm nhận diện các khu vực dễ tổn thương trước lũ lụt và nắng nóng nghiêm trọng, một bước đi thể hiện tư duy quản trị rủi ro chủ động chứ không chạy theo sự cố. Tại Đài Loan, thời tiết cực đoan được xem là tình huống khẩn cấp, với các cuộc diễn tập mô phỏng ba ngày liên tiếp trên 40°C và bài kiểm tra khả năng chống chịu của hệ thống điện, nước, giao thông và y tế.
Việt Nam và Đông Nam Á: tái thiết nước, lương thực và năng lượng hay chấp nhận khủng hoảng?
Các con số dự báo buộc Việt Nam và Đông Nam Á phải đối diện sự thật: nếu không tái thiết chiến lược nước, lương thực và năng lượng, khu vực sẽ bước gần hơn tới khủng hoảng lương thực và thiếu nước. Với lượng mưa thiếu hụt 20–40% trên nhiều vùng, mùa mưa kết thúc sớm và nhiệt độ tăng 1–2,5°C, nguy cơ hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn trong mùa khô tới được đánh giá ở mức rất cao. Trong nông nghiệp, Indonesia đã bắt đầu cảm nhận cú sốc: sản lượng ca cao giảm 15%, mía giảm 25%, lúa được dự báo giảm 10%, dầu cọ giảm 2–8% do hạn hán, cho thấy chuỗi cung ứng lương thực – năng lượng có thể bị đứt gãy. Chương trình Lương thực Thế giới cảnh báo khoảng 50 triệu người có thể rơi vào tình trạng đói nghiêm trọng do El Niño, trong khi hàng trăm triệu người nữa đối mặt nguy cơ thiếu nước. Câu hỏi không còn là “El Niño có xảy ra không”, mà là “chúng ta sẵn sàng thay đổi hệ thống tới đâu để không ai bị bỏ lại phía sau?”.
Cần một liên minh khí hậu Đông Nam Á thay vì những nỗ lực rời rạc
Nhìn vào bức tranh hiện tại, điểm yếu lớn nhất của khu vực không phải là thiếu cảnh báo, mà là thiếu một chiến lược chung. Dòng chảy Mekong, hệ thống lúa gạo, dầu cọ, thủy sản, năng lượng đều mang tính liên quốc gia, nhưng các biện pháp ứng phó vẫn chủ yếu theo biên giới hành chính. Trong khi Sri Lanka phải tính tới việc biến nước mặn thành nước ngọt do hạn hán tồi tệ nhất trong một thập kỷ và hơn 160.000 người thiếu nước uống, nhiều quốc gia Đông Nam Á khác cũng đang chạm tới ngưỡng chịu đựng của hệ thống cấp nước. Một liên minh khí hậu khu vực – tập trung vào chia sẻ dữ liệu, phối hợp điều tiết nguồn nước xuyên biên giới, dự trữ lương thực chung và chuyển dịch năng lượng khỏi các mô hình dễ tổn thương – không còn là khẩu hiệu, mà là điều kiện sống còn để tránh khủng hoảng lương thực trên diện rộng. El Niño siêu mạnh lần này, nếu được xem như cơ hội để dám cải cách sâu, có thể trở thành bước ngoặt giúp Đông Nam Á trưởng thành hơn trước một tương lai đầy rủi ro khí hậu.
