Từ điểm bán đến môi trường điện tử
Dự thảo sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá là đề xuất điều chỉnh các hành vi bị nghiêm cấm và phạm vi sản phẩm chịu quản lý, trong đó có việc trưng bày thuốc lá, bán trên môi trường điện tử và thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng. Ngày 21/10, tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan, thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ, trình dự án sửa đổi luật; Quốc hội nghe tờ trình và báo cáo thẩm tra.
Điểm đáng chú ý không chỉ là cấm trưng bày thuốc lá tại nơi bán mà còn đưa hành vi bán thuốc lá trên môi trường điện tử vào nhóm bị nghiêm cấm. Nếu được thông qua, đề xuất này sẽ thu hẹp những kênh quảng bá và giao dịch vốn giúp sản phẩm hiện diện trước người mua. Tuy nhiên, đây vẫn là nội dung đang được xem xét trong quá trình sửa luật, chưa phải quy định đã có hiệu lực.
Cơ quan thẩm tra tán thành việc cấm trưng bày vì cho rằng cách này có thể loại bỏ quảng cáo gián tiếp, giảm sự hiện diện của thuốc lá tại điểm bán và hạn chế trẻ em, thanh thiếu niên tiếp cận sản phẩm. Đây là hướng siết có lý: quy định không chỉ nhắm vào hành vi mua bán trực tiếp mà còn vào cách sản phẩm được đưa vào tầm mắt người tiêu dùng.
Cụ thể hóa lệnh cấm với sản phẩm mới
Một trọng tâm khác là cụ thể hóa quy định cấm thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng theo Nghị quyết số 173/2024/QH15 của Quốc hội. Dự thảo điều chỉnh các khái niệm về thuốc lá và những sản phẩm này để xác định rõ loại sản phẩm thuộc phạm vi quản lý, qua đó tạo căn cứ xử lý vi phạm. Việc làm rõ định nghĩa là cần thiết: lệnh cấm khó thực thi nếu cách phân loại sản phẩm còn để ngỏ khoảng trống.
Phạm vi đề xuất không dừng ở thành phẩm. Dự thảo hướng tới bổ sung các hành vi bị nghiêm cấm liên quan đến từng bộ phận và nguyên liệu của thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng. Cách tiếp cận này có thể hạn chế việc né quy định bằng cách tách rời linh kiện hoặc nguyên liệu khỏi sản phẩm hoàn chỉnh. Cơ quan thẩm tra cũng lưu ý cần làm rõ cách xử lý nguyên liệu chuyên dùng, kể cả chất không chứa nicotine, để tránh bỏ sót khi áp dụng lệnh cấm.
Vì vậy, đề xuất cấm thuốc lá điện tử không chỉ là tuyên bố về nhóm sản phẩm; hiệu quả sẽ phụ thuộc vào định nghĩa đủ bao quát và hướng dẫn đủ cụ thể để người dân, đơn vị kinh doanh và cơ quan thực thi hiểu thống nhất.
Tác động thực tế và những việc còn phải làm
Với người tiêu dùng, đề xuất cấm bán thuốc lá online đồng nghĩa việc mua thuốc lá qua môi trường điện tử có thể bị ngăn chặn nếu quy định được thông qua. Cơ quan thẩm tra đồng thời đề nghị cơ sở bán buôn, bán lẻ được từ chối giao dịch khi người mua không chứng minh được mình đủ tuổi. Việc xác minh cần giới hạn ở thông tin cần thiết và bảo vệ dữ liệu cá nhân; hướng dẫn triển khai phải làm rõ phương thức chứng minh tuổi.
Báo cáo thẩm tra còn đề nghị cảnh báo sức khỏe chiếm ít nhất 85% diện tích mỗi mặt chính trước và sau của bao, tút, hộp thuốc lá, hoặc xây dựng lộ trình tăng từ 85% lên 100%. Đây là đề xuất bổ trợ cho kiểm soát trưng bày: vừa giảm sức hút tại điểm bán, vừa làm nổi bật cảnh báo trên bao bì.
Dự thảo cũng bao gồm việc đơn giản hóa thủ tục và bãi bỏ điều kiện kinh doanh trong lĩnh vực cai nghiện thuốc lá, thay bằng tiêu chuẩn, quy chuẩn hoặc hướng dẫn chuyên môn. Nhưng trọng tâm của lần sửa luật vẫn là biến lệnh cấm thành quy định có thể áp dụng rõ ràng. Cho đến khi Quốc hội xem xét và các hướng dẫn cần thiết được xây dựng, cấm trưng bày thuốc lá, bán thuốc lá online và kiểm soát các bộ phận liên quan vẫn là những đề xuất, không phải lệnh cấm mới đã có hiệu lực.
