Bếp ăn Mekong là gì và vì sao đáng để kỳ vọng?
Hành lang Bếp ăn Mekong là sáng kiến kết nối chuỗi giá trị nông-thủy sản xuyên biên giới, dựa trên hệ thống logistics, kho lạnh, cảng biển và mạng lưới bán lẻ hiện đại, nhằm biến vùng Mekong – đặc biệt là Đông Bắc Thái Lan (Isan) và miền Trung Việt Nam – thành trung tâm chế biến, phân phối thực phẩm cho khu vực và thế giới, gắn với an ninh lương thực và phát triển bền vững. Điều đáng nói là Bếp ăn Mekong xuất hiện trong bối cảnh thương mại Việt-Thái tăng trưởng mạnh, với kim ngạch hai chiều vượt 22 tỷ USD năm 2025 và được dự báo chạm mốc cao hơn nữa, khiến câu hỏi “làm sao để người dân và doanh nghiệp nhỏ thực sự hưởng lợi?” trở nên cấp bách. Nếu sáng kiến này chỉ dừng ở hạ tầng, nó sẽ lại thành một tuyến đường cho hàng hóa lớn đi qua chứ không phải bệ phóng cho nông dân hai bên sông Mekong.
Từ con số thương mại ấn tượng đến chuỗi giá trị nông sản thực sự bao trùm
Thương mại Việt-Thái đang “đi vào chiều sâu”, lan tỏa tới từng địa phương, nhưng chuỗi giá trị nông sản vẫn còn nhiều tầng nấc mà nông dân chưa chạm tới. Hành lang Bếp ăn Mekong chỉ có ý nghĩa khi nó tái cấu trúc cách nông-thủy sản được sản xuất, bảo quản, chế biến và phân phối, thay vì chỉ tăng tốc vận chuyển hàng thô. Điểm tích cực là các nhà hoạch định đã nói thẳng tới chuỗi giá trị nông-thủy sản xuyên biên giới, chứ không chỉ là đường giao thông. Từ việc tận dụng hệ thống kho lạnh, cảng biển đến mạng lưới bán lẻ hiện đại, mục tiêu là đưa sản phẩm của vùng Isan và miền Trung Việt Nam lên kệ siêu thị quốc tế, thay vì “kẹt” ở chợ biên giới. Nếu làm được, thương mại tăng trưởng sẽ gắn với thu nhập và vị thế mới của người trồng trọt, nuôi trồng trong toàn vùng Mekong.
Sức mạnh mềm: Ẩm thực, kiều bào và niềm tin chung trên dòng Mekong
Điểm khác biệt của Bếp ăn Mekong là nó được xây trên nền tảng văn hóa và cộng đồng, chứ không phải một dự án thuần kỹ thuật. Hàng nghìn gia đình kiều bào Việt tại Isan, cùng hàng thập kỷ giao thoa ẩm thực, đã biến món Việt thành “đặc sản địa phương” ở Ubon Ratchathani, nơi du khách tìm phở bên cạnh Som Tum. Đây không chỉ là câu chuyện ngon – dở, mà là một dạng niềm tin: người tiêu dùng đã quen với hương vị, nguồn gốc và câu chuyện của thực phẩm từ bên kia biên giới. Khi Đại sứ Việt Nam tại Thái Lan nhấn mạnh thông điệp “Chung một dòng sông” tại hội thảo, ông thực chất đang nói tới nền tảng tâm lý đó. Chuỗi giá trị nông sản muốn bền không thể dựa vào hợp đồng mua bán ngắn hạn; nó cần được neo vào cảm nhận an toàn, thân thuộc và tự hào khu vực. Bếp ăn Mekong vì thế là bài thử xem chúng ta có dám biến văn hóa và kiều bào thành tài sản kinh tế hay không.
Hạ tầng logistics: điểm nghẽn hay bàn đạp cho phát triển bền vững?
Hội thảo tại Đại học Ubon Ratchathani không né tránh câu chuyện hạ tầng: hành lang kinh tế R9, R12, hệ thống kho lạnh, cảng biển, tất cả đều được đưa lên bàn như mắt xích bắt buộc phải hoàn thiện. Khi đại diện ngành nông nghiệp Việt Nam nhấn mạnh việc “tăng cường hợp tác chuỗi cung ứng và logistics kết nối các hành lang kinh tế”, mục tiêu là tạo ra một mạng lưới vận chuyển đồng bộ, từ ruộng đồng tới kệ siêu thị. Điểm then chốt là cách dùng hạ tầng để phục vụ phát triển bền vững, thay vì đẩy sản xuất theo hướng chạy theo số lượng. Nếu kho lạnh và cảng biển được ưu tiên cho sản phẩm chế biến sâu, sạch và có truy xuất, Bếp ăn Mekong sẽ khuyến khích nông dân đầu tư vào chất lượng, đa dạng sinh học, chứ không phải khai thác tài nguyên cạn kiệt. Ngược lại, nếu chỉ tập trung đóng hàng rẻ, sáng kiến này có nguy cơ kéo vùng Mekong vào vòng xoáy cạnh tranh chi phí ngắn hạn, rất xa với mục tiêu bền vững trong thế kỷ XXI.
Từ hội thảo đến hành động: Ai sẽ dẫn dắt Hành lang Bếp ăn Mekong?
Sự tham gia của trường đại học, viện nghiên cứu, chính quyền địa phương và cộng đồng kiều bào cho thấy Bếp ăn Mekong đã có một cấu trúc liên kết đa tầng tương đối hiếm gặp trong các sáng kiến kinh tế vùng. Tuy nhiên, để tránh rơi vào “hội thảo hóa”, cần có những cam kết cụ thể: tỷ lệ nông-thủy sản được chế biến tại chỗ, mục tiêu đưa sản phẩm lên kênh bán lẻ hiện đại, chuẩn chung về an toàn và truy xuất. Theo quan điểm người viết, nếu các bên coi đây là một hành lang giá trị chứ không chỉ là hành lang kinh tế, họ phải chấp nhận chuyển một phần quyền chủ động cho nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp nhỏ, những người đang đứng ở đầu và cuối chuỗi giá trị nông sản. Việc biến văn hóa và niềm tin chung thành tài sản kinh tế sẽ là chìa khóa mở ra sự thịnh vượng bền vững cho cả tiểu vùng sông Mekong, thay vì chỉ làm dày thêm báo cáo kim ngạch.
