Bếp ăn Mekong: từ khái niệm chuỗi giá trị đến tham vọng khu vực
Chuỗi giá trị nông thủy sản Việt - Thái trong khuôn khổ sáng kiến Bếp ăn Mekong là sự kết nối xuyên biên giới giữa sản xuất nguyên liệu, chế biến, logistics, phân phối và văn hóa ẩm thực, nhằm tạo ra giá trị gia tăng cao hơn, cải thiện thu nhập nông dân và phát triển bền vững toàn tiểu vùng sông Mekong thông qua hợp tác nông nghiệp công nghệ cao, hạ tầng logistics và các chuẩn chất lượng chung. Tại một hội thảo về phát triển nông - thủy sản Mekong bền vững trong thế kỷ XXI diễn ra ở Đại học Ubon Ratchathani, các nhà khoa học và nhà hoạch định chính sách của Việt Nam và Thái Lan đã bàn về an ninh lương thực và hành lang logistics – kinh tế Mekong - Đông Bắc Thái Lan (Isan) - Việt Nam, nhấn mạnh vai trò kết nối không chỉ bằng đường giao thông mà cả văn hóa và chuỗi giá trị nông - thủy sản xuyên biên giới. Sáng kiến “Hành lang Bếp ăn Mekong” được giới thiệu như mảnh ghép hoàn chỉnh để biến những tuyến đường vận tải R9, R12 thành các “hành lang giá trị”, chứ không chỉ là trục vận chuyển hàng hóa.
Lợi thế bổ trợ: Việt Nam mạnh nguyên liệu, Thái Lan mạnh công nghệ
Nếu chỉ nhìn vào con số thương mại hai chiều hơn 22 tỷ USD vào năm 2025 và dự kiến chạm mốc 25 tỷ USD trong năm nay, hợp tác Việt - Thái có vẻ đã rất sôi động. Nhưng câu hỏi quan trọng là: giá trị này đi vào túi ai, và chuỗi giá trị nông - thủy sản được phân bổ thế nào? Theo các chuyên gia tại Viện Công nghệ châu Á (AIT), Việt Nam có thế mạnh về lúa gạo, cà phê, trái cây nhiệt đới, thủy sản và sản xuất quy mô lớn. Thái Lan lại vượt trội về công nghệ sản xuất, giống, chế biến chuyên sâu, logistics và phát triển chuỗi giá trị. Nói cách khác, Việt Nam sở hữu “nền đất” nguyên liệu phong phú, còn Thái Lan nắm “phần mềm” công nghệ và tổ chức thị trường. Sự tương đồng về điều kiện khí hậu và việc cả hai cùng đối mặt với rủi ro biến đổi khí hậu tạo ra nhu cầu cấp thiết phải hợp tác trong nông nghiệp công nghệ cao, thay vì tiếp tục cạnh tranh đơn thuần về khối lượng xuất khẩu. Đây chính là lý do Bếp ăn Mekong cần được định hình như một nền tảng phân công vai trò, không phải cuộc đua giành lợi thế.
Nông nghiệp công nghệ cao: chìa khóa mở khóa lợi ích cho nông dân nhỏ lẻ
Bài toán lớn nhất không nằm ở hội trường hay báo cáo, mà ở cánh đồng và ao nuôi của hàng triệu hộ nông dân nhỏ lẻ. Việt Nam vẫn dựa chủ yếu vào các hộ nông dân quy mô nhỏ và doanh nghiệp vừa và nhỏ, trong khi Thái Lan có nhiều nông dân tham gia mô hình nông nghiệp hợp đồng với các tập đoàn lớn. Nếu Bếp ăn Mekong chỉ tập trung vào doanh nghiệp lớn, sáng kiến này sẽ bỏ rơi nhóm yếu thế nhưng chiếm tỷ lệ áp đảo trong sản xuất. Chính vì vậy, chuyển đổi sang nông nghiệp công nghệ cao phải đi kèm chính sách giúp nông dân tiếp cận tín dụng, đào tạo kỹ năng số và dịch vụ hỗ trợ tại nông thôn. Mục tiêu của nông nghiệp công nghệ cao không chỉ là nâng cao năng suất, mà còn phải cải thiện thu nhập và khả năng chống chịu của nông dân trước các rủi ro, đồng thời sử dụng tài nguyên hiệu quả và bền vững. Để đạt được điều đó, hợp tác Việt - Thái cần vượt lên mô hình “chia sẻ kinh nghiệm”, chuyển sang “cùng nghiên cứu, cùng phát triển và cùng thương mại hóa”, như các chuyên gia AIT đã nhấn mạnh.
Hành lang Bếp ăn Mekong: từ giao thông sang hành lang giá trị
Không có hạ tầng thì mọi sáng kiến chuỗi giá trị nông thủy sản đều chỉ là lý thuyết. Hiện nay, phần lớn hàng hóa đường bộ đi sang phía Đông Trung Quốc phải qua vùng Isan, nhưng khu vực này vẫn bị coi là “trạm trung chuyển”, phụ thuộc vào cửa khẩu Hữu Nghị ở Lạng Sơn – điểm nghẽn lớn do lưu lượng quá tải. Nếu biên giới tắc, toàn bộ chuỗi giá trị bị kéo lùi. Sáng kiến Hành lang Bếp ăn Mekong đưa ra một cách tiếp cận khác: không dựng một “căn bếp trung tâm”, mà thiết kế phân công vai trò tương trợ. Theo đề xuất, Việt Nam đóng vai trò cửa ngõ chế biến, bán lẻ và logistics ra thị trường toàn cầu thông qua tuyến R9, R12 ra cảng Vũng Áng; Thái Lan tập trung phát triển sản phẩm, đóng gói công nghệ cao; còn Lào là cầu nối tài nguyên và kết nối đường bộ. "Chúng ta không tạo ra một bếp ăn đơn lẻ, mà là sự bổ trợ lẫn nhau - đúng công nghệ, đúng quy mô và đúng thị trường".
Từ kết nối ẩm thực đến thịnh vượng bền vững
Điểm thú vị là nền tảng văn hóa cho Bếp ăn Mekong đã tồn tại từ lâu. Ở Ubon Ratchathani, phở và món ăn Việt được xem như đặc sản địa phương bên cạnh Som Tum, nhờ cộng đồng hàng nghìn gia đình gốc Việt sinh sống tại vùng Isan. Điều đó cho thấy niềm tin và thói quen tiêu dùng xuyên biên giới đã hình thành, chỉ chờ được tổ chức lại theo logic chuỗi giá trị nông - thủy sản. Khi các tập đoàn bán lẻ Thái vận hành hệ thống siêu thị tại Việt Nam, việc kết nối kênh phân phối hiện đại có thể giúp nông sản Việt Nam và khu vực trực tiếp bước lên kệ hàng siêu thị quốc tế. Nhưng cái đích không chỉ là thêm vài đầu sản phẩm xuất khẩu, mà là biến văn hóa và niềm tin chung thành tài sản kinh tế mở ra sự thịnh vượng bền vững cho cả tiểu vùng sông Mekong. Nếu Việt Nam và Thái Lan dám dịch chuyển từ tư duy “mua – bán” sang “cùng xây chuỗi”, Bếp ăn Mekong có thể trở thành khuôn khổ hợp tác mẫu mực, nơi nông dân nhỏ lẻ vẫn có chỗ đứng trong cuộc chơi công nghệ cao.
