Dự án mở rộng đường Nguyễn Sỹ Sách và ngầm hóa kênh Bắc là gì?
Dự án mở rộng đường Nguyễn Sỹ Sách và ngầm hóa kênh Bắc tại TP Vinh (cũ) là một đề xuất điều chỉnh quy hoạch đô thị, trong đó toàn bộ đoạn kênh Bắc ô nhiễm sẽ được đưa xuống hệ thống cống kín, đồng thời mặt cắt đường Nguyễn Sỹ Sách được nâng lên 60 m với 10 làn xe, nhằm giải quyết vấn đề môi trường, tăng năng lực giao thông và mở rộng không gian phát triển đô thị. Điểm đáng chú ý là đây không chỉ là một dự án hạ tầng Nghệ An đơn thuần, mà là sự lựa chọn mang tính định hình lại cấu trúc đô thị phía bắc Vinh. Sở Xây dựng đang lấy ý kiến cho phương án ngầm hóa toàn bộ tuyến kênh Bắc trong phạm vi từ đường Nguyễn Văn Cừ đến hồ điều hòa Hưng Hòa, đoạn chưa được làm cống hộp dài khoảng 3,4 km. Song song, đường Nguyễn Sỹ Sách – trục giao thông đối ngoại kết nối trung tâm Vinh với khu vực phát triển mới phía đông – được đề xuất mở rộng với lòng đường chính 36 m, dải phân cách 2 m, đường gom 6 m và vỉa hè 4 m mỗi bên. Về bản chất, thành phố đang lựa chọn đổi một tuyến kênh lộ thiên bị ô nhiễm lấy một đại lộ 10 làn xe, và cái giá phải trả chính là giải phóng mặt bằng Vinh trong khu vực dân cư đông đúc.
Ngầm hóa kênh Bắc: giải pháp môi trường hay bước ngoặt sử dụng đất đô thị?
Kênh Bắc dài hơn 4,6 km, lòng rộng khoảng 15 m, giữ chức năng thoát lũ cho khu vực phía bắc TP Vinh. Dù đã được cải tạo năm 2016 với bờ kè hai bên và hệ thống thu gom nước thải riêng, kỳ vọng chấm dứt ô nhiễm, vài năm sau tình trạng nước đen, bùn đen, mùi hôi vẫn tái diễn. Phần 1,2 km đầu tuyến đã được ngầm hóa bằng cống hộp cho thấy hiệu quả cải thiện, trong khi khoảng 3,4 km còn lại thường xuyên đen kịt, bốc mùi, nước nổi bọt ngay cả khi trời không mưa do các cửa xả tự động bị hư hỏng. Trong bối cảnh đó, ngầm hóa kênh Bắc là lựa chọn hợp lý về môi trường: đưa dòng chảy vào hệ thống cống kín, loại bỏ “hầm vệ sinh lộ thiên” mà người dân bên kênh phải chịu đựng. Nhưng ở góc độ sử dụng đất, đây còn là cách giải phóng một dải mặt bằng quý giá cho mở rộng đường, phát triển nhà ở, dịch vụ. Nói thẳng, thành phố đang biến một không gian thoát nước thành trục giao thông, đồng thời tái cấu trúc quỹ đất hai bên kênh. Điều này tạo cơ hội lớn cho chỉnh trang đô thị, nhưng cũng dễ kéo theo áp lực đầu cơ đất, xung đột lợi ích nếu quy trình bồi thường và tái định cư không minh bạch.
Mở rộng đường Nguyễn Sỹ Sách lên 10 làn: lợi ích giao thông, chi phí xã hội
Theo Sở Xây dựng Nghệ An, đường Nguyễn Sỹ Sách là trục giao thông đối ngoại, nối khu vực trung tâm TP Vinh (cũ) với các khu phát triển mới phía đông. Việc mở rộng đường lên 60 m, trong đó lòng đường chính 36 m đáp ứng 10 làn xe, được đánh giá là sẽ tăng mạnh năng lực giao thông, tạo hình ảnh đô thị hiện đại, đồng bộ hơn khi mặt cắt hiện trạng giữa các đoạn đang chênh lệch gây bất cập. Tuy nhiên, đằng sau hình ảnh đại lộ 10 làn là bài toán giải phóng mặt bằng Vinh rất khốc liệt. Khác với các dự án ở khu vực ven đô, trục đường này đi xuyên khu dân cư tồn tại lâu năm, nơi người dân đã quen sống với mặt tiền nhìn ra kênh – dù là kênh ô nhiễm. Việc mở rộng cả lòng đường, đường gom, vỉa hè, cộng với đầu tư đồng bộ cấp điện, thoát nước, viễn thông, chiếu sáng và cây xanh, đồng nghĩa với việc nhiều hộ phải di dời, nhiều cơ sở kinh doanh phải thay đổi mô hình. Lợi ích giao thông là rõ ràng, nhưng chi phí xã hội – mất chỗ ở cũ, đứt gãy mạng lưới cộng đồng – nếu không được nhận diện và xử lý kỹ, sẽ trở thành lực cản lớn nhất của dự án.
Bài học từ các đô thị khác và yêu cầu về cơ chế bồi thường, tái định cư
Ngầm hóa kênh, mương để xử lý ô nhiễm, thoát nước và tạo mặt bằng giao thông không phải là câu chuyện riêng của Vinh. Nhiều thành phố lớn ở trong nước đã áp dụng cách này, và trên thế giới, các đô thị như Tokyo, Seoul từng đưa dòng chảy vào hệ thống cống, đường hầm kín dưới mặt đất để vừa giải quyết môi trường, vừa dành đất cho giao thông và đô thị. Điểm chung ở những nơi làm tốt là quy trình tham vấn cộng đồng được thực hiện sớm, minh bạch về quy hoạch, phương án bồi thường, cùng các lựa chọn tái định cư phù hợp với sinh kế của người dân di dời. Ở Vinh, dù nguồn tin hiện mới tập trung vào khía cạnh kỹ thuật và môi trường của phương án ngầm hóa kênh Bắc, mở rộng đường Nguyễn Sỹ Sách, về thực chất, đây là một dự án hạ tầng Nghệ An buộc phải đặt cơ chế đất đai, đền bù lên hàng đầu. Nếu người dân quanh kênh và dọc tuyến đường cảm nhận họ được chia sẻ lợi ích – từ môi trường sạch hơn, giao thông thuận lợi đến giá trị tài sản được bảo toàn – thì dự án sẽ được ủng hộ và triển khai suôn sẻ. Ngược lại, nếu họ chỉ thấy mất nhà, mất mặt bằng kinh doanh mà không thấy tương lai rõ ràng, mọi tính toán kỹ thuật sẽ bị chặn lại bởi sự phản đối xã hội.
Kết luận: Đổi mới đô thị không thể bỏ qua tiếng nói cộng đồng
Phương án ngầm hóa kênh Bắc và mở rộng đường Nguyễn Sỹ Sách được cơ quan chuyên môn đánh giá là vừa tăng năng lực giao thông, mở rộng không gian đô thị, vừa góp phần giải quyết ô nhiễm kéo dài trên tuyến kênh. Về lý thuyết, đó là một bước tiến phù hợp với mục tiêu hiện đại hóa hạ tầng, đưa Vinh tiệm cận chuẩn các đô thị lớn trong và ngoài nước. Nhưng suy cho cùng, mọi bản vẽ quy hoạch đều phải kiểm chứng bằng đời sống thực tế của người dân. Ở góc nhìn bình luận, dự án này sẽ là phép thử cho cách Vinh xử lý giải phóng mặt bằng Vinh trong khu vực đô thị hóa cao. Thành phố cần thẳng thắn nhìn nhận: chính sách bồi thường, tái định cư, hỗ trợ chuyển đổi sinh kế quan trọng không kém bản thiết kế cầu cống, lòng đường. Nếu coi cộng đồng là đối tác trong quá trình mở rộng đường Nguyễn Sỹ Sách và ngầm hóa kênh Bắc, thành phố có cơ hội biến một không gian ô nhiễm thành trục phát triển mới. Nếu cộng đồng chỉ được xem là đối tượng di dời, dự án hiện đại trên giấy sẽ khó trở thành một câu chuyện phát triển bền vững.
