Quy định 75% linh kiện nội địa: tham vọng tự chủ hay cú phanh gấp?
Lệnh mới của Mỹ về robot sản xuất yêu cầu các loại robot tiên tiến muốn thương mại hóa tại thị trường này phải được lắp ráp trong nước và sử dụng tỷ lệ lớn linh kiện do nội địa sản xuất, nhằm giảm phụ thuộc vào chuỗi cung ứng robot toàn cầu, đặc biệt là nguồn linh kiện từ Trung Quốc, đồng thời tái cấu trúc chính sách sản xuất nội địa xoay quanh an ninh công nghệ và cạnh tranh chiến lược. Điểm khởi phát là việc Ủy ban Truyền thông Liên bang (FCC) đưa “các thiết bị robot tiên tiến” và robot di động tiên tiến vào danh sách bị cấm hoặc bị hạn chế nhập khẩu, với lý do đe dọa an ninh quốc gia. Quy định mới buộc robot sản xuất Mỹ phải có ít nhất 65% giá trị linh kiện sản xuất trong nước, tăng lên 75% vào năm 2029. Đây là đợt onshoring linh kiện được mô tả là lớn nhất trong lịch sử công nghiệp robot Mỹ. Tham vọng thì rõ ràng, nhưng cách làm lại giống một cú phanh gấp đặt cả ngành vào vùng bất định.
Chuỗi cung ứng robot: Mỹ muốn tách khỏi Trung Quốc nhưng không có đường vòng
Cốt lõi của chiến lược onshoring linh kiện là mục tiêu giảm phụ thuộc vào một hệ sinh thái sản xuất điện tử mà Trung Quốc đã xây dựng trong hơn một thập kỷ, với sự hỗ trợ chính sách, kỹ sư dồi dào và lao động giá thấp. Hệ sinh thái đó hiện cung cấp cảm biến, pin, lidar, bộ điều khiển động cơ, khớp nối và đặc biệt là bộ truyền động – phần có thể chiếm tới 40–60% giá trị phần cứng robot hình người. Khi Apple vẫn lắp ráp khoảng 80% iPhone tại Trung Quốc, kỳ vọng robot sản xuất Mỹ nhanh chóng tách khỏi chuỗi cung ứng này là một yêu cầu phi thực tế. Một báo cáo cho thấy từng linh kiện Trung Quốc có thể không bị cấm riêng lẻ, nhưng mức độ phụ thuộc cộng dồn khiến việc kéo tỷ lệ linh kiện nước ngoài xuống dưới 35% tổng chi phí trở thành thách thức khổng lồ. Nói thẳng, Mỹ muốn đảo chiều chuỗi cung ứng robot mà chưa có cầu nối, khiến khoảng trống giữa mục tiêu và năng lực sản xuất nội địa loang rộng nguy hiểm.
Startup robot Mỹ: bị kẹt giữa an ninh quốc gia và bài toán sống còn
Nhóm chịu áp lực trực tiếp nhất từ chính sách sản xuất nội địa mới là các startup robot. Họ đang xây dựng thế hệ robot sản xuất Mỹ đầu tiên, nhưng lại phải hoạt động trong điều kiện thiếu chuỗi cung ứng nội địa và bị cắt khỏi linh kiện giá rẻ, phong phú từ Trung Quốc. Nhiều linh kiện robot vừa đắt, vừa khó mua, thậm chí đơn giản là chưa tồn tại ở Mỹ; có trường hợp nhân viên tại các công ty Thung lũng Silicon phải xách tay linh kiện từ Trung Quốc về. Michael Perry từ Persona AI thừa nhận nguồn cung bộ truyền động, vít bi, pin và nhiều linh kiện quan trọng vốn đã hạn chế; yêu cầu mới về nguồn gốc sẽ khiến cạnh tranh nguồn cung gay gắt hơn và đẩy chi phí đến người dùng. Theo một cuộc rà soát của một hiệp hội ngành, 28/31 công trình nghiên cứu tại các trường đại học Mỹ đang dùng robot của một nhà sản xuất Trung Quốc. Nếu nguồn cung giảm và chi phí tăng, khả năng mở rộng của những doanh nghiệp này sẽ bị bóp nghẹt ngay ở giai đoạn thử nghiệm.
Cạnh tranh với Trung Quốc: Mỹ chấp nhận trả giá để giữ an ninh công nghệ?
Không khó hiểu khi Washington coi sự gia tăng của robot Trung Quốc là rủi ro an ninh: từ các lỗ hổng trên robot của Unitree đến sự cố người dùng máy hút bụi robot vô tình truy cập vào 7.000 thiết bị khác. Khi năm 2025 gần 90% robot hình người bán ra toàn cầu là hàng Trung Quốc, nỗi lo để đối thủ kiểm soát chuỗi cung ứng robot là có cơ sở. Theo một phân tích, Washington đang đứng trước bài toán khó: nếu nguồn cung thay thế chưa sẵn sàng, biện pháp hạn chế có thể khiến chi phí robot tăng, linh kiện khan hiếm và tốc độ phát triển của ngành chậm lại. Một câu nói đáng ghi lại là: “Muốn đạt mục tiêu tự chủ, Mỹ không chỉ cần đưa hoạt động lắp ráp về nước mà còn phải xây dựng một hệ sinh thái sản xuất linh kiện đủ lớn và cạnh tranh”. Nói cách khác, cấm đoán mà không có chiến lược công nghiệp đi kèm chỉ biến onshoring linh kiện thành một canh bạc chính sách, chứ chưa phải bước đi chiến lược.
Kết luận: Onshoring linh kiện là bước đi đúng, nhưng cách làm đang sai nhịp
Nhìn toàn cảnh, Mỹ có lý khi muốn robot sản xuất Mỹ dựa trên chuỗi cung ứng robot nội địa an toàn hơn, giảm phụ thuộc vào Trung Quốc và bảo vệ an ninh công nghệ. Tuy nhiên, lệnh cấm diện rộng đi trước khi năng lực sản xuất linh kiện tiên tiến chưa thành hình khiến chiến lược onshoring linh kiện mang dáng dấp của một cú nhảy không kiểm tra độ sâu. Doanh nghiệp cảnh báo chi phí tăng, linh kiện thu hẹp, và quá trình phát triển ngành có nguy cơ chậm lại – đây không phải những “tác dụng phụ” nhỏ, mà là rủi ro nền tảng cho cả một ngành. Nếu Washington thực sự muốn chính sách sản xuất nội địa trở thành lợi thế cạnh tranh với Trung Quốc, bước tiếp theo không thể chỉ là thêm các lệnh cấm. Mỹ cần một lộ trình công nghiệp rõ ràng: ưu đãi sản xuất linh kiện, hỗ trợ các startup xây năng lực nội địa, và cơ chế miễn trừ minh bạch trong giai đoạn quá độ. Không có những lớp đệm này, đợt dịch chuyển sản xuất robot lớn nhất lịch sử Mỹ có thể trở thành ví dụ kinh điển về một chính sách đúng mục tiêu nhưng sai cách triển khai.
