Thỏa thuận mới về dioxin: Bước đi kỹ thuật hay cam kết đạo đức?
Thỏa thuận bổ sung nguồn lực giữa Việt Nam và Mỹ cho các dự án khắc phục hậu quả chất độc hóa học/dioxin sau chiến tranh là một khuôn khổ hợp tác chính thức, tập trung vào xử lý ô nhiễm môi trường và hỗ trợ nạn nhân tại các điểm nóng dioxin Việt Nam, đồng thời thể hiện nghĩa vụ đạo đức của các bên liên quan đối với quá khứ chiến tranh.
Chiều 23/9, tại trụ sở Bộ Quốc phòng ở Hà Nội, Thượng tướng Nguyễn Trường Thắng và Đại sứ Mỹ tại Việt Nam Jennifer Wicks đã đồng chủ trì lễ ký hai thỏa thuận dự án phạm vi hạn chế về khắc phục hậu quả chất độc hóa học/dioxin sau chiến tranh. Đây không chỉ là thêm vài văn bản kỹ thuật; đó là sự khẳng định rằng khắc phục hậu quả chiến tranh là việc không thể trì hoãn, nhất là khi dioxin Việt Nam vẫn âm thầm tác động lên đất, nước và con người sau nhiều thập kỷ.
Theo Bộ Quốc phòng, việc ký kết nhằm tiếp tục hiện thực hóa Bản ghi nhớ về tăng cường hợp tác khắc phục hậu quả chiến tranh giữa các cơ quan quốc phòng và ngoại giao hai nước, đồng thời được lãnh đạo cấp cao đánh giá là một trong những điểm sáng nhất trong hợp tác Mỹ Việt Nam hiện nay. Nói cách khác, xử lý chất độc hóa học không còn là câu chuyện bên lề, mà trở thành trụ cột của quan hệ Đối tác Chiến lược toàn diện.
Sân bay Biên Hòa: Từ "điểm nóng" dioxin tới phép thử về môi trường
Dự án xử lý ô nhiễm dioxin tại sân bay Biên Hòa là dự án then chốt, không chỉ vì mức độ ô nhiễm mà còn vì đây là biểu tượng của khắc phục hậu quả chiến tranh trên đất Việt Nam. Nếu không làm đến nơi đến chốn, mọi cam kết về dioxin Việt Nam sẽ chỉ dừng ở khẩu hiệu.
Dự án được triển khai từ năm 2019 và đến nay, khoảng 41 ha đã được xác nhận làm sạch theo các quy chuẩn, tiêu chuẩn áp dụng. Câu nói có thể trích dẫn là: "Khoảng 41 ha đã được xác nhận làm sạch theo các quy chuẩn, tiêu chuẩn áp dụng của Dự án". Con số này cho thấy nỗ lực đáng kể, nhưng cũng gợi ra câu hỏi: tốc độ như hiện nay đã tương xứng với nguy cơ môi trường và sức ép phát triển đô thị quanh khu vực sân bay Biên Hòa hay chưa?
Với vai trò chủ đầu tư, Quân chủng Phòng không - Không quân tiếp tục phối hợp với các cơ quan Việt Nam và Mỹ để bảo đảm chất lượng, tiến độ, an toàn và hiệu quả trong giai đoạn tới. Vấn đề là, khi thêm nguồn lực, chúng ta có dám đặt các tiêu chuẩn môi trường cao hơn, giám sát độc lập chặt hơn, và công khai thông tin để người dân xung quanh biết rõ họ đang sống trên một vùng đất được xử lý đến mức nào hay không?
Cà Mau, Quảng Ngãi và người khuyết tật: Hỗ trợ an sinh không thể chỉ là con số
Bên cạnh xử lý môi trường, trụ cột thứ hai của thỏa thuận là dự án "Hỗ trợ cải thiện chất lượng cuộc sống của người khuyết tật, không phân biệt nguyên nhân" tại các tỉnh bị phun rải nặng chất da cam và các địa bàn trọng điểm. Trọng tâm khởi đầu là Cà Mau và Quảng Ngãi – những vùng vẫn còn nhiều gia đình gánh di chứng chiến tranh qua nhiều thế hệ.
Trước mắt, dự án triển khai tại hai tỉnh Cà Mau, Quảng Ngãi và từng bước mở rộng tới các địa bàn khác theo phạm vi, nguồn lực. Nguồn lực này giúp mở rộng các hoạt động y tế, phục hồi chức năng, dịch vụ xã hội, hòa nhập cộng đồng và nâng cao năng lực thực hiện chính sách đối với người khuyết tật. Đây là điểm then chốt: không chỉ hỗ trợ từng cá nhân, mà còn cải thiện hệ thống dịch vụ công ở địa phương.
Nếu được triển khai minh bạch, chương trình có thể trở thành mô hình mẫu cho cách tiếp cận mới: coi người khuyết tật là chủ thể của chính sách chứ không chỉ là đối tượng trợ cấp. Ngược lại, nếu chỉ dừng ở vài lớp tập huấn, vài thiết bị phục hồi chức năng lẻ tẻ, nó sẽ bỏ lỡ cơ hội thay đổi căn bản cách địa phương tổ chức mạng lưới hỗ trợ xã hội. Chính vì vậy, cộng đồng địa phương và các tổ chức xã hội cần tham gia giám sát và đề xuất nhu cầu cụ thể ngay từ đầu.
Hợp tác Mỹ Việt Nam về chiến tranh: Từ quá khứ đau thương đến lợi ích chung hiện tại
Khắc phục hậu quả chiến tranh từng là chủ đề nhạy cảm, nhưng nay lại trở thành nền tảng quan trọng của quan hệ song phương. Bộ Quốc phòng nhấn mạnh việc ký hai thỏa thuận là hoạt động có ý nghĩa thiết thực, thể hiện cam kết, trách nhiệm của hai nước trong tiếp tục khắc phục hậu quả chiến tranh và cụ thể hóa Bản ghi nhớ ký ngày 31/10/2025 về tăng cường hợp tác trong lĩnh vực này.
Đại sứ Jennifer Wicks khẳng định hai thỏa thuận là minh chứng cho cam kết chung vì "một tương lai tươi sáng hơn". Ở góc độ chính trị, đây là tín hiệu rõ ràng rằng hợp tác khắc phục hậu quả chiến tranh không chỉ là nghĩa vụ của quá khứ, mà còn là lợi ích chiến lược hiện tại: nó giúp xây dựng lòng tin, tạo nền tảng để hai nước mở rộng hợp tác sang các lĩnh vực nhạy cảm hơn.
Tuy vậy, lòng tin không được xây dựng bằng lời hứa mà bằng kết quả trên thực địa: đất sạch hơn, nước an toàn hơn, người khuyết tật được tiếp cận dịch vụ tốt hơn. Khi Bộ Quốc phòng Việt Nam điều chỉnh nâng vốn đối ứng lên trên 350 tỷ đồng để bảo đảm hoàn thành các dự án, thông điệp gửi tới người dân là Nhà nước không phó mặc việc khắc phục hậu quả chiến tranh cho bất kỳ đối tác nào, mà coi đây là trách nhiệm chung, lâu dài.
Từ nguồn lực đến thay đổi thật: Điều gì quyết định thành bại?
Các dự án dioxin Việt Nam lần này cho thấy một điều rõ ràng: vấn đề không còn nằm ở việc có hợp tác hay không, mà là chúng ta sử dụng hợp tác đó hiệu quả tới mức nào. Thượng tướng Nguyễn Trường Thắng đánh giá các cơ quan chức năng hai nước đã phối hợp chặt chẽ và đạt nhiều kết quả nổi bật, được xác định là điểm sáng trong hợp tác song phương. Điểm sáng ấy phải được đo bằng tiêu chí môi trường và sức khỏe cộng đồng, không chỉ bằng báo cáo hội nghị.
Trong giai đoạn tới, các nhiệm vụ xử lý ô nhiễm sẽ tiếp tục được triển khai, còn dự án hỗ trợ người khuyết tật sẽ mở rộng ra ngoài Cà Mau và Quảng Ngãi. Những bước tiếp theo đòi hỏi: (1) giám sát độc lập về môi trường; (2) sự tham gia của người dân trong lập kế hoạch; (3) công bố dữ liệu định kỳ về tiến độ và chất lượng xử lý dioxin, cũng như số lượng người khuyết tật được hỗ trợ và mức độ hài lòng của họ.
Nếu ba yêu cầu đó được đáp ứng, các thỏa thuận này sẽ không chỉ là thêm một chương trong hồ sơ khắc phục hậu quả chiến tranh, mà là bước ngoặt: biến hợp tác Mỹ Việt Nam từ việc giải quyết di sản đau thương thành cơ hội xây dựng một nền quản trị môi trường và an sinh xã hội hiện đại, minh bạch và hướng về con người. Đó mới là thước đo cuối cùng của bất kỳ cam kết đạo đức nào sau chiến tranh.
