Động thái đóng cửa lãnh sự quán Mỹ: hiếm hoi nhưng đầy tính toán
Việc Mỹ đóng cửa lãnh sự quán và các cơ quan ngoại giao tại Winnipeg, Nagoya, Medan, St. George’s và Douala là động thái hiếm hoi thu hẹp hiện diện ngoại giao, phản ánh lựa chọn ưu tiên mới trong chiến lược tái cấu trúc mạng lưới ngoại giao toàn cầu của Washington thay vì phản ứng trực tiếp với bất kỳ căng thẳng chính trị hay biến động địa chính trị cụ thể nào.
Theo các nguồn tin, Bộ Ngoại giao Mỹ đã thông báo tới một số ủy ban Quốc hội về kế hoạch đóng cửa các cơ quan đại diện tại St. George's (Grenada), Nagoya (Nhật Bản), Medan (Indonesia), Douala (Cameroon) và Winnipeg (Canada). Điều đáng chú ý là tại Medan, Winnipeg và Nagoya, đây đều là lãnh sự quán, còn Douala là văn phòng chi nhánh đại sứ quán, trong khi St. George’s là một đại sứ quán đầy đủ. Nói cách khác, đây không chỉ là điều chỉnh kỹ thuật, mà là thu hẹp hữu hình các điểm hiện diện của Mỹ tại nhiều khu vực khác nhau, từ Canada, Nhật Bản, Indonesia đến Caribe và châu Phi. Chính vì vậy, động thái này lập tức khơi lại tranh luận: ngoại giao Mỹ thay đổi theo hướng tối ưu hóa hay tự làm yếu vị thế của mình?
Không gắn với khủng hoảng, nhưng gắn chặt với khẩu hiệu "Nước Mỹ trên hết"
Điểm khác thường của đợt đóng cửa lãnh sự quán Mỹ lần này là nó không gắn với một cuộc khủng hoảng hay sự kiện địa chính trị cụ thể nào, mà được giải thích là để bảo đảm mạng lưới ngoại giao hoạt động hiệu quả và thiết thực hơn. Bộ Ngoại giao Mỹ trong tuyên bố mới nhất cũng tránh xác nhận chính thức, nhưng nhấn mạnh trọng tâm là tối ưu hóa hoạt động và cam kết tuân thủ đầy đủ quy trình thông báo với Quốc hội.
Thực chất, kế hoạch này đã manh nha từ đầu nhiệm kỳ Tổng thống Donald Trump, khi Bộ Ngoại giao chuẩn bị đóng gần một chục cơ quan đại diện để phù hợp với chương trình nghị sự "Nước Mỹ trên hết". Văn phòng Quản lý và Ngân sách Nhà Trắng còn từng thúc đẩy phương án tham vọng hơn: đóng tới 30 cơ quan. Ngoại trưởng Marco Rubio khẳng định các biện pháp cắt giảm là cần thiết để tinh gọn một bộ máy bị coi là cồng kềnh và quan liêu. Nói cách khác, đóng cửa lãnh sự quán Mỹ không phải quyết định bột phát mà là bước tiếp theo của một logic cắt giảm chi phí và tái cấu trúc đã được nuôi dưỡng nhiều năm.
Canada, Nhật Bản, Indonesia và thông điệp gửi tới đồng minh
Việc thu hẹp hiện diện tại Winnipeg (Canada), Nagoya (Nhật Bản) và Medan (Indonesia) đặt ra câu hỏi: tại sao lại cắt giảm ở ba điểm gắn với những đối tác quan trọng của Mỹ? Thông điệp chính thức là tối ưu hóa, nhưng về mặt biểu tượng, đóng cửa lãnh sự quán Mỹ ở các thành phố này khiến hình ảnh cam kết dài hạn của Washington với Canada, Nhật Bản, Indonesia ít nhiều bị sứt mẻ. Đây đều là khu vực ngoài thủ đô, nơi lãnh sự quán thường đảm nhiệm kết nối trực tiếp với doanh nghiệp, địa phương và cộng đồng người Mỹ sinh sống.
Ở góc độ chiến lược, Mỹ dường như chọn thu hẹp ở những phái bộ được đánh giá là "quy mô nhỏ, hiệu quả chi phí thấp" để dồn nguồn lực cho các khu vực ưu tiên hơn, đặc biệt là Thái Bình Dương – nơi Washington đã mở thêm một số cơ quan đại diện trong thời kỳ cựu Tổng thống Joe Biden. Một câu nói có thể trích dẫn ở đây là: "Mỹ thu hẹp ở một số điểm để mở rộng ở nơi khác, nhưng điều này luôn mang theo rủi ro bị đồng minh diễn giải là sự xa rời". Việc lựa chọn cắt giảm tại Canada, Nhật Bản, Indonesia vì thế khó tránh việc bị nhìn nhận như điều chỉnh lạnh lùng dựa trên bảng tính hơn là trên nền tảng quan hệ.
Grenada, Cameroon và cuộc cạnh tranh khoảng trống quyền lực
St. George’s (Grenada) và Douala (Cameroon) nằm xa tâm điểm chú ý của truyền thông, nhưng chính những điểm này lại cho thấy rõ rủi ro chiến lược của việc thu hẹp ngoại giao Mỹ. Các nghị sĩ đối lập và cựu quan chức an ninh quốc gia đã cảnh báo: thu nhỏ mạng lưới phái bộ, cùng với các đề xuất giải thể Cơ quan Phát triển quốc tế Mỹ, có thể làm suy yếu vai trò lãnh đạo của Washington và tạo khoảng trống để đối thủ như Trung Quốc, Nga gia tăng ảnh hưởng.
Thực tế, trong khi Mỹ rút bớt hiện diện, Trung Quốc vẫn duy trì cơ quan ngoại giao tại St. George's, Nagoya và Medan. Điều này gửi đi một tín hiệu đơn giản nhưng sắc sảo: nơi Mỹ rút, người khác có thể bước vào. Khi ngoại giao Mỹ thay đổi theo hướng thu gọn, các nước nhỏ và đang phát triển sẽ buộc phải cân nhắc lại cân bằng quan hệ, nhất là khi họ cần đối tác hiện diện lâu dài, chứ không chỉ những tuyên bố từ xa. Washington có thể tính toán tiết kiệm nguồn lực, nhưng cái giá chiến lược là nguy cơ mất dần ảnh hưởng trong những không gian tưởng như ngoại vi.
Tái cấu trúc mạng lưới ngoại giao: tối ưu hay tự trói tay?
Khi Bộ Ngoại giao Mỹ khẳng định trọng tâm là bảo đảm mạng lưới ngoại giao "hiệu quả và thiết thực", họ gửi đi thông điệp về một chiến lược tái cấu trúc chứ không phải thu mình. Dưới thời cựu Tổng thống Joe Biden, Mỹ cũng đã mở thêm một số phái bộ ở khu vực Thái Bình Dương để cạnh tranh ảnh hưởng với Trung Quốc, cho thấy Washington không từ bỏ vai trò toàn cầu mà đang tái phân bổ nguồn lực.
Tuy vậy, mỗi quyết định đóng cửa lãnh sự quán Mỹ đều là sự đánh đổi: tiết kiệm chi phí và tinh gọn bộ máy, nhưng đánh mất những "tai mắt" và kênh quan hệ trực tiếp tại địa phương. Ở cấp độ biểu tượng, việc rút khỏi Canada, Nhật Bản, Indonesia, Grenada và Cameroon gửi một tín hiệu kép: Mỹ muốn tập trung vào nơi họ cho là trọng yếu, nhưng cũng sẵn sàng thu lại hiện diện ở những mắt xích bị coi là thứ yếu. Kết luận cuối cùng là: đây là bước đi hợp logic trong nội bộ Washington, nhưng có thể khiến đối tác và đối thủ đều hiểu rằng ngoại giao Mỹ thay đổi theo hướng tính toán chi li hơn, và vì thế cũng dễ bị chất vấn hơn về cam kết dài hạn.
