Thiếu sách giáo khoa không phải chuyện cá biệt, và phụ huynh cần chọn giải pháp đúng luật
Thiếu sách giáo khoa đầu năm học là tình trạng nhiều học sinh đã đi học nhưng chưa có đủ bộ sách chính thức trên tay, phụ huynh phải chạy khắp nhà sách, mượn sách cũ hoặc sử dụng bản điện tử để tạm thời duy trì việc học, trong khi cơ quan quản lý và nhà xuất bản chưa kịp phân phối đúng nhu cầu và đúng thời điểm. Những ngày đầu năm học, phụ huynh tại Khánh Hòa cầm danh mục sách giáo khoa đi hết nhà sách này đến nhà sách khác nhưng thường chỉ nhận câu trả lời “hết hàng” hoặc “chưa biết khi nào có lại”. Tại Đắk Lắk, sau khai giảng năm học, câu chuyện tương tự lặp lại, có phụ huynh phải nhiều lần quay về tay không vì những cuốn còn thiếu chưa có trên kệ. Vấn đề không nằm ở chỗ “không sản xuất được sách”, mà ở chỗ sách chưa đến đúng nơi, đúng lúc.
Giải pháp trước mắt từ Sở GD-ĐT Khánh Hòa: mượn sách cũ, dùng sách điện tử, tránh photocopy toàn bộ
Điểm tích cực là phụ huynh không bị bỏ mặc trong bài toán thiếu sách giáo khoa, vì Sở GD-ĐT Khánh Hòa đã công khai một loạt giải pháp học tập trước mắt thay vì để học sinh “ngồi chờ” sách. Theo lãnh đạo Sở, phụ huynh và học sinh có thể mượn sách cũ từ thư viện, đặc biệt bộ “Kết nối tri thức và cuộc sống” từng dùng ở khu vực Ninh Thuận cũ, hoặc mượn từ anh chị khóa trước, người thân, bạn bè để làm giải pháp tạm thời. Song song đó, phụ huynh được khuyến khích truy cập hệ thống của nhà xuất bản để tải file sách cho con học tạm, kết hợp với việc bố trí học sinh ngồi cạnh nhau dùng chung sách trong lớp. Ở phía nhà trường, Sở đề nghị giáo viên sử dụng máy chiếu, sách điện tử để trình chiếu nội dung bài ngay tại tiết học, bảo đảm học sinh dù thiếu sách riêng vẫn theo kịp chương trình. Đây là những giải pháp hợp pháp, ít rủi ro, giúp duy trì nhịp học tập thay vì để lỗ hổng kiến thức xuất hiện ngay sau khai giảng năm học.
Photocopy sách: khi giải pháp “nhanh gọn” trở thành rủi ro bản quyền cho chính phụ huynh
Thực tế, nhiều phụ huynh vẫn chọn cách mượn sách rồi photocopy sách cho con học tạm vì nghĩ đó là con đường ngắn nhất để có đủ tài liệu học tập. Một gia đình ở Khánh Hòa phải mượn 8 cuốn sách mang đi photo để con có tài liệu học trong học kỳ 1, rồi ngồi chờ cơ hội mua được sách chính thức sau này. Tuy nhiên, cái giá ở đây không chỉ là chi phí sao chép, mà còn là rủi ro pháp lý. Sách giáo khoa là tác phẩm được bảo hộ quyền tác giả, việc sao chép nguyên cuốn không mặc nhiên được pháp luật cho phép chỉ vì thị trường đang khan hiếm sách. Phó giám đốc Sở GD-ĐT Khánh Hòa nhấn mạnh phụ huynh chỉ nên photo, in một số trang đầu để con học tạm, tuyệt đối không photo toàn bộ sách giáo khoa vì sẽ vi phạm quy định về sở hữu trí tuệ và các nghị định liên quan. Nếu phụ huynh cố “tự xử” bằng cách photocopy sách tràn lan, người chịu rủi ro đầu tiên lại chính là gia đình, chưa kể tạo thêm áp lực và méo mó thị trường phát hành sách.
Vì sao thiếu sách giáo khoa xảy ra sau khi thống nhất một bộ sách, và con số biết nói từ dữ liệu
Điều đáng chú ý là thiếu sách giáo khoa diễn ra trong bối cảnh nhà xuất bản khẳng định đã phát hành một khối lượng sách khổng lồ ra thị trường: 235,6 triệu bản sách giáo khoa cùng 84 triệu bản sách bài tập, sách tham khảo. Tại Khánh Hòa, riêng hệ thống phát hành sách, thiết bị giáo dục và các cửa hàng ở Nha Trang cùng các địa phương đã được cung ứng 2,2 triệu bản sách, và khu vực này chuẩn bị được bổ sung thêm hơn 30.000 đầu sách giáo khoa cùng gần 350.000 bản sách nữa. Nghịch lý là ở đầu kia, nhiều học sinh vẫn phải nhìn chung sách với bạn trong lớp, hoặc đi học mà bộ sách còn thiếu vài cuốn. Một nguyên nhân nền là năm học 2026-2027 đánh dấu việc cả nước thống nhất dùng một bộ sách giáo khoa, khiến nhu cầu chuyển dịch lớn: hàng triệu học sinh từ nhiều bộ sách khác nhau đổ dồn vào cùng một hệ thống sản phẩm, cùng thời điểm, trên phạm vi toàn quốc. Khi dữ liệu dự báo, đăng ký từ trường học và kênh phân phối bị gián đoạn, tổng số sách in ra có thể đủ nhưng phân bổ lại sai lệch, dẫn tới những địa bàn như Đắk Lắk có hơn 40% học sinh chưa có đủ sách bản in, cần bổ sung khoảng 2,4 triệu bản.
Giải pháp dài hạn: quy hoạch in ấn dựa trên dữ liệu, không chỉ “in thêm cho chắc”
Từ góc độ phụ huynh, việc thiếu sách giáo khoa có thể khiến nhiều người phản ứng theo hướng “năm sau phải in nhiều hơn”. Nhưng cách nghĩ đó dễ dẫn tới lãng phí và tồn kho, mà không giải quyết đúng chỗ. Bài học lớn rút ra sau đợt khan hiếm cục bộ lần này là không thể giải quyết bài toán bằng cách in thêm một cách mù mờ; điều cần thay đổi là năng lực dự báo và điều phối. Khi một nơi thiếu trong khi nơi khác còn tồn, sách phải được điều chuyển linh hoạt trước khi phát hành thêm lô mới. Muốn vậy, ngành giáo dục cần một cơ sở dữ liệu nhu cầu thống nhất từ từng trường, từng khối lớp, từng địa phương, tách rõ: bao nhiêu sách phụ huynh tự mua, bao nhiêu sách được tái sử dụng, bao nhiêu thuộc diện Nhà nước hỗ trợ và một tỷ lệ dự phòng hợp lý. Trường học phải quay lại vai trò là đầu mối tập hợp nhu cầu, chứ không đẩy toàn bộ bài toán ra thị trường bán lẻ. Khi dữ liệu được đo lường và chia sẻ đúng, mỗi cuốn sách được in ra sẽ gần với nhu cầu thực hơn, và câu chuyện phụ huynh “đi vòng các nhà sách rồi về tay không” sau khai giảng năm học sẽ ít xuất hiện hơn.
