Sách giáo khoa thiếu hụt: Vấn đề không mới nhưng ngày càng căng thẳng
Sách giáo khoa thiếu hụt trước năm học là tình trạng nhiều phụ huynh phải chạy khắp các nhà sách, đặt trước hoặc mượn tạm nhưng vẫn không thể gom đủ bộ sách cho con, trong khi nhà xuất bản khẳng định đã tăng mạnh sản lượng, tạo ra nghịch lý giữa nguồn cung trên giấy tờ và trải nghiệm thực tế ngoài thị trường. Những năm gần đây, đây không còn là hiện tượng cá biệt mà trở thành nỗi lo quen thuộc mỗi mùa tựu trường, buộc phụ huynh phải nghĩ tới các giải pháp tìm sách giáo khoa chủ động hơn thay vì thụ động chờ nhà trường và hệ thống phát hành. Bức tranh năm nay cho thấy sức ép rất rõ ở các đô thị lớn. Trưa 11/8, anh Nguyễn Văn Đại tại TPHCM cho biết đã đi 3 nhà sách nhưng vẫn không mua được sách giáo khoa lớp 3 cho con. Tối 17/8, khi chỉ còn vài tuần nữa khai giảng, phụ huynh và học sinh tại TPHCM “đổ bộ” đến các nhà sách để săn sách nhưng nhiều kệ chỉ còn lác đác từng cuốn lẻ, chủ yếu là sách bài tập hoặc tập 2. Càng gần ngày tựu trường, việc chuẩn bị sách giáo khoa cho con trở thành nỗi lo của không ít phụ huynh tiểu học. Câu chuyện mua sách năm học mới vì thế không chỉ là chuyện thiếu hàng, mà là biểu hiện của một hệ thống phân phối thiếu linh hoạt, trong khi phụ huynh vẫn chuẩn bị năm học theo thói quen cũ.
Nguồn cung tăng mạnh nhưng vẫn thiếu sách: nghịch lý xuất phát từ đâu?
Nếu chỉ nhìn vào số liệu, nhiều người sẽ khó tin lại xảy ra tình trạng sách giáo khoa thiếu hụt. Tính đến ngày 15/8, nhà xuất bản cùng hệ thống phát hành đã cung ứng 220 triệu bản sách giáo khoa và 76 triệu bản sách bài tập, sách tham khảo ra thị trường, sản lượng sách giáo khoa đạt 148% và sách bài tập, tham khảo đạt 119% so với cùng kỳ năm trước. Ở một địa phương như Cà Mau, đơn vị phát hành địa phương cũng đã phân phối hơn 1,8 triệu trên kế hoạch 2,8 triệu bản, đạt khoảng 90% và dự kiến cung ứng đủ trước ngày 15/8. Theo nhà xuất bản, hiện tượng thiếu sách cục bộ xuất phát từ nhu cầu tăng đột biến, khâu đăng ký tại trường chưa đồng bộ và sự lệch pha trong hệ thống phân phối. Quan trọng hơn, nhu cầu mua sách năm học mới thay đổi rất nhanh. Nhiều phụ huynh không chỉ mua một bộ mà còn mua thêm bộ thứ hai để con dùng tại lớp, giảm việc mang cặp nặng; một số gia đình chủ động mua sớm để học trước. Nhu cầu tập trung vào vài tuần cuối khiến một số điểm bán bị “đánh úp” và hết sạch những đầu sách phổ biến, nhất là các cuốn lẻ cần để hoàn thiện bộ sách theo danh mục nhà trường. Khi khâu đăng ký tại trường còn chậm, lệnh in và phân phối khó bám sát từng lớp, từng địa phương, tạo ra những khoảng trống khiến phụ huynh phải tự xoay xở.
Phụ huynh chạy khắp nơi vẫn thiếu sách: tác động thực tế không thể xem nhẹ
Đằng sau những con số sản lượng đẹp là mồ hôi, thời gian và sự lo lắng rất thật của phụ huynh. Ở TPHCM, chị Nguyễn Thị Minh có con học lớp 5 kể đã chạy gần 10 nhà sách nhưng chỉ mua được vài cuốn, chủ yếu là tập 2, còn những cuốn cần thì “ở đâu cũng hết sạch”. Có người xin nghỉ làm cả ngày chỉ để đi săn sách; anh Nguyễn Văn Đại thừa nhận nếu chờ đến 30/8 mới nhận được sách thì gia đình không kịp bao tập vở, chuẩn bị cho con và việc học “cũng ảnh hưởng ít nhiều”. Càng gần ngày khai giảng, một số phụ huynh đặt sách trực tuyến nhưng chờ hơn chục ngày vẫn chưa được giao, biến mua sách năm học mới thành cuộc chạy đua thời gian. Tình trạng tương tự diễn ra ở miền Tây, khi nhiều phụ huynh tại Vĩnh Long, Đồng Tháp, Cà Mau phản ánh việc tìm mua sách cho con gặp khó khăn do nguồn cung hạn chế. Gia đình anh Vũ Văn Lương ở Cà Mau có hai con lớp 6 và lớp 9 nhưng sau nhiều ngày tìm kiếm vẫn thiếu 3 môn Khoa học tự nhiên, Tiếng Việt và Toán. Tại Hà Nội, chị Nguyễn Như Quỳnh phải đi nhiều tối liền, mang danh sách sách giáo khoa đến mấy nhà sách nhưng vẫn thiếu một số cuốn, phải để lại số điện thoại chờ nhập thêm. Nỗi lo lớn không chỉ là bất tiện: nếu nhiều học sinh cùng thiếu, việc học những tuần đầu chắc chắn bị ảnh hưởng, như nhận xét của anh Trần Văn Nam. Phụ huynh chuẩn bị năm học trong tâm trạng bứt rứt, trong khi lẽ ra đây phải là giai đoạn ổn định, tập trung vào tâm lý và nề nếp học tập của con.
Nhà xuất bản nói gì, và phụ huynh có thể trông chờ điều gì trước khai giảng?
Nhà xuất bản khẳng định tình trạng sách giáo khoa thiếu hụt hiện nay là thiếu cục bộ tại một số điểm bán trong từng thời điểm, không phản ánh thiếu nguồn cung trên diện rộng. Một phần lượng sách – khoảng 8 triệu bản sách giáo khoa và 2 triệu bản sách bài tập – đang được điều chuyển, chuẩn bị cung ứng theo nhu cầu thực tế, với cam kết tiếp tục bám sát từng địa phương để bảo đảm học sinh có đủ sách trước khi bước vào năm học mới. Ở Cà Mau, đại diện ngành giáo dục địa phương cho biết đơn vị ủy quyền của nhà xuất bản đang tập trung in bổ sung, sau ngày 25/8 sẽ cung cấp đầy đủ theo số lượng học sinh đã đăng ký, và trấn an rằng “trước khai giảng sẽ có đầy đủ sách”. Đây là một trong số ít phát biểu có thời hạn cụ thể, nhưng lại đặt toàn bộ rủi ro vào giai đoạn sát nút của năm học. Tuy nhiên, phụ huynh không nên chỉ trông chờ vào lời hứa chung chung. Trên các hội nhóm và mạng xã hội, rất nhiều người chia sẻ cảnh thiếu sách lẻ, đặc biệt là những cuốn phải mua thêm để hoàn thiện bộ theo danh mục nhà trường. Những phản ánh này không chỉ là “tiếng ồn” trực tuyến mà là tín hiệu rõ ràng cho thấy khâu đăng ký tại trường và hệ thống phân phối chưa có kênh phản hồi đủ nhanh. Nếu ngành giáo dục và đơn vị phát hành không sớm xem đây là vấn đề quản trị – chứ không phải chỉ là câu chuyện in ấn – thì câu chuyện sách giáo khoa thiếu hụt sẽ còn lặp lại, mỗi năm một căng thẳng hơn khi phụ huynh ngày càng phụ thuộc vào mua lẻ, mua online và mua sớm.
Giải pháp thực tế phụ huynh có thể áp dụng ngay để không “đỏ mắt” tìm sách
Trong khi chờ hệ thống phân phối cải thiện, phụ huynh buộc phải thay đổi cách chuẩn bị năm học nếu không muốn năm nào cũng lao vào cuộc săn sách giáo khoa thiếu hụt. Ba hướng chính cần nghĩ tới là thời điểm mua, kênh mua và cách phối hợp với nhà trường. Về thời điểm, nên coi việc mua sách năm học mới là một phần của kế hoạch chuẩn bị năm học, bắt đầu sớm hơn thay vì dồn hết vào vài tuần cuối tháng 8, khi nhu cầu tăng dồn và khâu phân phối dễ bị lệch pha. Về kênh mua, nhà xuất bản khuyến nghị phụ huynh tra cứu danh sách các điểm bán thuộc hệ thống phân phối chính thức trên trang thông tin điện tử của đơn vị để hạn chế việc phải đi nhiều nơi hỏi từng cửa hàng. Đây là lời khuyên rất thiết thực, nhưng nhiều người vẫn bỏ qua, tiếp tục mua theo thói quen “thấy nhà sách là ghé”. Mua online là lựa chọn hợp lý, nhưng nên chọn kênh chính thức, đặt sớm và theo dõi sát đơn hàng, tránh tình trạng đặt rồi chờ mòn mỏi như trường hợp chị Minh. Cuối cùng, phụ huynh cần chủ động hơn với nhà trường. Đăng ký sách giáo khoa đầy đủ, đúng thời hạn, yêu cầu nhà trường công bố sớm danh mục sách và lịch phát sách sẽ giúp giảm nhu cầu mua lẻ vội vàng sau này. Khi phát hiện thiếu sách, nên trao đổi ngay với giáo viên chủ nhiệm để xem lớp có thể dùng chung tạm thời hoặc photo trong vài buổi đầu, thay vì hoảng hốt lao đi mua bằng mọi giá. Việc phụ huynh chuẩn bị năm học không chỉ là sắm đủ đồ dùng, mà còn là học cách ứng xử linh hoạt trước những trục trặc hệ thống – điều mà, rất tiếc, đến lúc này vẫn chưa được ngành giáo dục giải quyết triệt để.
