Sách giáo khoa khan hiếm: vấn đề không còn riêng của một ai
Sách giáo khoa khan hiếm là tình trạng nhiều phụ huynh phải chạy vòng quanh nhà sách, gom từng cuốn lẻ để đủ bộ cho con, trong khi nguồn cung tổng thể không thiếu mà tắc nghẽn ở khâu phân phối, thời điểm đặt hàng và sự thay đổi nhu cầu khi xuất hiện chính sách mượn sách miễn phí tại trường. Trong những tuần cao điểm mua sách tựu trường, hệ thống nhà sách lớn rơi vào cảnh quá tải vì nhu cầu tăng đột biến. Phụ huynh ở Thành phố Hồ Chí Minh chia sẻ phải chạy 5–7 nhà sách, nhờ người thân gửi sách từ nhiều tỉnh thành, nhưng vẫn không gom nổi một bộ hoàn chỉnh cho con. Một số người còn thốt lên: "Tìm SGK còn cực hơn mua vé xem concert". Vấn đề không còn là thiếu sách trên giấy, mà là sự mệt mỏi và bất an kéo dài mỗi mùa tựu trường.
Vì sao sách giáo khoa vẫn khan hiếm dù đã in thêm hàng triệu bản?
Nếu chỉ nhìn vào con số, rất khó tin là lại có cảnh phụ huynh xếp hàng dài, mua không nổi một bộ SGK đủ cuốn. Từ đầu tháng 8, nhà sách lớn đã tăng lượng sách nhập hơn 40% so cùng kỳ năm trước mà vẫn không đáp ứng đủ nhu cầu. Năm nay, lượng SGK cung ứng cho Thành phố Hồ Chí Minh tăng hơn 15%, với khoảng 24,5 triệu bản đã đến tay phụ huynh, học sinh và nhà trường, đạt 98% so nhu cầu đăng ký. Đơn vị xuất bản còn đang in bổ sung thêm 9 triệu bản, cung ứng từ cuối tháng 8 đến đầu tháng 9, cùng 2,4 triệu bản theo nhu cầu mới phát sinh. Dù vậy, nhiều phụ huynh vẫn nghe điệp khúc "vừa hết hàng, đang chờ nhập thêm" khi mua sách tựu trường. Điều này cho thấy nút thắt nằm ở phân phối, dự báo và kịch bản cho chính sách mượn sách miễn phí, chứ không phải năng lực in ấn.
Chính sách mượn sách miễn phí: cơ hội tốt nhưng cần minh bạch thời điểm
Chính sách mượn sách miễn phí là một giải pháp sách giáo dục nhân văn, giảm gánh nặng chi phí cho hàng chục nghìn gia đình, nhưng cách triển khai nửa vời dễ biến thành nguồn căng thẳng mới. Một phụ huynh cho biết vì nghe trường thông báo sẽ được tặng hoặc mượn sách miễn phí nên quyết định chờ, đến tháng 8 vẫn chưa thấy gì và phải tất tả đi 5–7 nhà sách mà vẫn không đủ bộ. Đây là năm đầu tiên Thành phố Hồ Chí Minh cho học sinh mượn sách giáo khoa miễn phí, nên việc các bên phải làm quen với cách thức mới là khó tránh. Tuy nhiên, phụ huynh không quan tâm hệ thống đang thử nghiệm đến đâu, họ chỉ cần con có sách trước ngày khai giảng. Các trường cần thông tin sớm về đăng ký mượn sách, thời điểm nhận, cách bảo quản, hoàn trả và rà soát chính xác số lượng học sinh, từng khối lớp, từng đầu sách. Khi nhu cầu rõ ràng ngay từ đầu hè, cả hệ thống sẽ chuẩn bị và điều phối thuận hơn, tránh cảnh chạy nước rút cuối tháng 8.
Phụ huynh có thể làm gì ngay trong mùa tựu trường?
Dù hệ thống phân phối còn lúng túng, phụ huynh không nên ngồi chờ trong tâm trạng bị động. Trước hết, cần làm việc trực tiếp với giáo viên chủ nhiệm hoặc văn phòng trường để nắm rõ danh mục sách: bộ chương trình, sách tiếng Anh, vở bài tập… càng sớm càng tốt, tránh việc đến sát ngày học mà vẫn chưa biết con dùng bộ nào như trường hợp phụ huynh lớp 1 ở một quận nội thành. Khi mua sách tựu trường, nên ưu tiên các kênh uy tín, hạn chế mua từ trang web hoặc cửa hàng không rõ nguồn gốc để tránh sách giả, sách tăng giá gấp đôi, gấp ba. Trong những ngày đầu năm học nếu chưa đủ sách, học sinh có thể dùng SGK điện tử để học tạm, giúp bớt áp lực phải có đầy đủ bản in ngay lập tức. Quan trọng hơn, phụ huynh nên liên kết nhau theo lớp, theo trường để chia sẻ nguồn sách, trao đổi hoặc mượn tạm, thay vì mỗi người tự chạy đơn lẻ khắp nơi.
Giải pháp dài hạn: không chỉ hỏi “đã đủ sách chưa?” mà là “sách đã đến đúng lúc chưa?”
Nếu năm nào cũng lập lại cảnh xếp hàng mua SGK, thì lỗi không nằm ở phụ huynh chuẩn bị kém, mà ở cách hệ thống giáo dục quản lý chuỗi cung ứng sách giáo khoa khan hiếm. Cần một cách nhìn mới: không chỉ đếm xem có bao nhiêu bản sách trong kho, mà phải đảm bảo sách đến đúng nơi, đúng lúc, đúng học sinh. Về lâu dài, trường học, nhà xuất bản, đơn vị phát hành và các nhà sách cần kết nối thông tin sát sao hơn, cập nhật liên tục số lượng học sinh, nhu cầu mượn sách miễn phí và mua sách, để điều chuyển vùng dư sang vùng thiếu kịp thời. Bộ quản lý đã yêu cầu cung ứng đủ SGK cho các trường trước ngày 30/8, ưu tiên khu vực khó khăn và hạn chế khâu trung gian; đơn vị xuất bản cam kết chậm nhất 15/9 sẽ cấp đủ sách cho hệ thống phát hành. Nhưng nếu các bên không chủ động từ đầu hè, những cam kết này sẽ tiếp tục chạy theo sau thực tế. Một năm học mới nên bắt đầu bằng sự háo hức của học sinh và sự yên tâm của phụ huynh, chứ không phải chuỗi ngày "săn" sách giáo khoa mệt mỏi.
