Sách giáo khoa khan hiếm là gì và vì sao phụ huynh đang hoang mang?
Sách giáo khoa khan hiếm là tình trạng sau khi năm học mới đã bắt đầu, nhiều học sinh vẫn không có đủ sách bản in, buộc phụ huynh phải săn lùng, mua lẻ, mua online hoặc dùng sách photo tạm thời, gây xáo trộn kế hoạch học tập và tăng chi phí ngoài dự kiến cho mỗi gia đình.
Năm học mới đã bắt đầu được vài ngày nhưng hành trình tìm đủ sách giáo khoa của nhiều phụ huynh vẫn chưa kết thúc. Ở một số trường, chỉ cần giáo viên hỏi “bạn nào đang thiếu sách giáo khoa”, ngay lập tức có gần một nửa lớp giơ tay. Rõ ràng, yêu cầu phải bảo đảm đủ sách trước ngày 30/8 đã không trở thành hiện thực, khi đến sau khai giảng, nhiều địa phương vẫn thiếu trên diện rộng, như hơn 40% học sinh tại một tỉnh chưa có đủ sách bản in.
Điều đáng nói là sách giáo khoa khan hiếm không chỉ là chuyện chậm vài ngày, mà đang làm đảo lộn sinh hoạt của cả gia đình: cha mẹ phải xin nghỉ làm đi xếp hàng ở nhà sách, học sinh phải học “chay” hoặc dùng chung sách, còn bài vở thì bị “chắp vá”. Trong bối cảnh đó, phụ huynh bị đẩy vào thế lựa chọn giữa sách photo giáo khoa đắt đỏ và mua sách giáo khoa online đầy rủi ro.
Giá sách giáo khoa cao và cơn sốt sách photo: Giải pháp tạm thời hay bẫy chi phí?
Thực tế phũ phàng là nhiều phụ huynh đang phải trả giá đắt cho những giải pháp vốn chỉ nên là tạm bợ. Không ít gia đình phải tìm đến sách photo như một giải pháp tình thế, với chi phí cao gấp 2-3 lần sách thật. Hiện giá photo một cuốn sách giáo khoa khổ thông thường, in đen trắng, dao động khoảng 50.000-60.000 đồng, thậm chí cao hơn tùy số trang. Trong khi đó, giá trung bình một bộ sách giáo khoa chỉ từ 155.000 đến 293.000 đồng.
Hệ quả là gì? Chỉ với vài cuốn sách photo giáo khoa, một phụ huynh đã phải chi tới 200.000 đồng cho 4 cuốn, dù giá lẻ mỗi cuốn chỉ 20.000-30.000 đồng. Khoản chi này trở thành gánh nặng với gia đình, đặc biệt khi đó chỉ là giải pháp “chống cháy” trong vài tuần đầu năm học, và sẽ rất lãng phí khi sách thật được bổ sung về trường. Học sinh thì phải dùng những bản in mờ, dễ rách, không bền, còn nhà trường cũng không khuyến khích vì lo ngại chất lượng và độ tin cậy nội dung.
Một câu nói đáng ghi nhớ trong thời điểm này là: “Đáng nói, photo sách chỉ là giải pháp tình thế nhưng chi phí lại không hề rẻ”. Nếu phụ huynh tiếp tục chấp nhận sách photo như “chuẩn mới”, thị trường sách lậu sẽ càng phình to, còn quyền lợi học sinh lại bị bỏ quên.
Mua sách giáo khoa online: Khi giải pháp tiện lợi biến thành cuộc chơi nhiều rủi ro
Khi không mua được tại nhà sách, đa số phụ huynh quay sang mua sách giáo khoa online như lựa chọn gần như bắt buộc. Nhưng đây là nơi ranh giới giữa giải pháp hợp pháp và rủi ro bị thổi giá, thậm chí mua nhầm sách kém chất lượng, trở nên rất mỏng. Một phụ huynh phản ánh, bộ 9 cuốn lớp 5 được bán khoảng 153.000 đồng, trong khi tính theo giá bìa chỉ khoảng 110.000 đồng. Chênh lệch đó đủ để thấy con mình đang phải học trong một hệ thống cung ứng thiếu kiểm soát.
Không dừng lại ở vài chục nghìn, có phụ huynh phát hiện một số cuốn được rao bán cao gấp đôi, thậm chí gấp 4-6 lần giá niêm yết. Chẳng hạn, sách Âm nhạc lớp 1 giá bìa 7.000 đồng nhưng có nơi rao 44.000 đồng; sách Đạo đức lớp 1 giá bìa 8.800 đồng được rao 34.000 đồng. Nhà xuất bản đã cảnh báo tình trạng một số cá nhân lợi dụng nhu cầu tăng cao để thu gom sách rồi bán lại với giá cao. Đây là một câu trích đáng lưu ý: “Phụ huynh được khuyến cáo thận trọng khi mua sách qua các kênh không chính thức”.
Vậy đâu là ranh giới giữa hợp pháp và không hợp pháp khi mua sách giáo khoa online? Các kênh chính thức thường là các đơn vị phát hành được ủy quyền, có giá đúng bìa, hóa đơn đầy đủ và chính sách đổi trả rõ ràng. Ngược lại, các gian hàng cá nhân trôi nổi, không thông tin nhà phát hành, bán giá cao bất thường hoặc yêu cầu chuyển khoản trước mà không cung cấp chứng từ cần bị xem là rủi ro. Phụ huynh nên ưu tiên các kênh có xác nhận từ nhà trường hoặc cơ quan quản lý, thay vì lao vào cơn sốt “săn sách” bằng mọi giá.
Giữ mạch học tập cho con: Những giải pháp hợp pháp và thực tế phụ huynh có thể áp dụng
Điều phụ huynh quan tâm nhất không phải là sở hữu đủ sách bằng mọi giá, mà là làm sao con không bị gián đoạn học tập. Và điều này hoàn toàn có thể nếu biết tận dụng các giải pháp hợp pháp mà ngành giáo dục đã triển khai. Tại một số địa phương thiếu sách trên diện rộng, các trường đang dùng sách điện tử, trình chiếu nội dung bài học và cho học sinh dùng chung sách theo nhóm. Một số trường áp dụng phương án 2 học sinh dùng chung một bộ sách để không làm gián đoạn việc dạy và học.
Nhiều trường còn vận động chương trình “Trao sách cũ – Gửi tri thức”, huy động sách giáo khoa đã qua sử dụng để tặng cho học sinh khó khăn, giúp hàng chục bộ sách được tái sử dụng hiệu quả. Ở góc độ gia đình, phụ huynh có thể: mượn tạm sách của anh chị khóa trên; thống nhất với phụ huynh trong lớp để xoay vòng sách giữa các nhóm học sinh; sử dụng bản điện tử từ nguồn chính thống trong thời gian chờ sách bản in; trao đổi trực tiếp với giáo viên để được hướng dẫn cách ghi chép, chụp lại nội dung quan trọng trên lớp.
Quan trọng hơn, phụ huynh cần rạch ròi giữa “giải pháp tình thế” và “thói quen lâu dài”. Sách photo chỉ nên là lựa chọn cuối cùng, dùng trong thời gian ngắn và không được xem là thay thế sách thật. Bất cứ nguồn sách nào không rõ xuất xứ, bán giá chênh lệch quá lớn, đều cần bị từ chối, dù có thể khiến việc học của con bất tiện trong vài ngày. Bảo vệ mạch học tập của con không phải là mua sách bằng mọi giá, mà là bảo đảm con học trên những tài liệu đúng, đủ và hợp pháp.
Triển vọng sắp tới: Chờ bổ sung sách nhưng không chờ mới bắt đầu hành động
Tin tích cực là nguồn cung sách giáo khoa sẽ không thiếu mãi. Nhà xuất bản cho biết đến đầu tháng 9 đã phát hành 228 triệu bản và đang điều chuyển sách giữa các địa phương để cân đối nguồn cung. Trong tháng 9, đơn vị dự kiến in bổ sung khoảng 17 triệu bản sách giáo khoa và sách bài tập theo nhu cầu thực tế. Ở cấp trung học phổ thông, các nhà xuất bản dự kiến đến khoảng ngày 20/9 sẽ bổ sung tương đối đầy đủ các đầu sách, còn những cấp khác sẽ tiếp tục được cập nhật hàng ngày. Tuy nhiên, có nơi nếu đặt in bổ sung từ thời điểm này, sớm nhất đến tháng 11 mới có sách.
Điều đó có nghĩa: sách rồi sẽ về, nhưng không thể ngay lập tức. Phụ huynh không nên bị cuốn vào tâm lý hoảng loạn, gom sách bằng mọi giá, tiếp tay cho đầu cơ và sách lậu. Thay vì chờ thụ động, hãy chủ động phối hợp với giáo viên để thống nhất phương án: học chung, dùng sách điện tử, mượn sách cũ, lên danh sách cuốn nào cần ưu tiên mua bản in trước. Song song, phụ huynh nên lưu lại các hóa đơn, chứng từ khi mua sách để nếu phát hiện bị nâng giá hoặc giao nhầm sách, có cơ sở phản hồi với đơn vị phát hành hoặc cơ quan chức năng.
Ở góc nhìn cá nhân, đây là thời điểm để phụ huynh rèn cho con một bài học quan trọng: tri thức không chỉ nằm trong một cuốn sách, mà còn ở thái độ biết tự xoay xở trước khó khăn. Nhưng để trẻ không bị đặt vào thế phải tự “bơi” một mình, người lớn cần kiên quyết nói không với các nguồn sách bất hợp pháp, đồng thời tận dụng tối đa những kênh hợp pháp đang có. Sách giáo khoa khan hiếm là vấn đề hệ thống, song lựa chọn của từng phụ huynh hôm nay sẽ quyết định thị trường sách ngày mai: minh bạch, công bằng hay hỗn loạn và chụp giật.
