Thiếu sách giáo khoa là gì và vì sao phụ huynh phải 'săn' sách hàng tuần?
Thiếu sách giáo khoa đầu năm học là tình trạng phụ huynh dù đã chủ động mua sách từ sớm, đăng ký qua nhà trường và tìm ở nhiều kênh khác nhau nhưng vẫn không thể sở hữu trọn bộ sách, buộc con em bước vào năm học mới trong trạng thái thiếu tài liệu, phải dùng chung, photo hoặc xoay xở bằng các giải pháp thay thế sách tạm thời. Vấn đề này không còn là chuyện lẻ tẻ ở một vài lớp, mà đang lặp lại ở nhiều bậc học và địa phương, từ nông thôn đến đô thị. Và điều đáng nói nhất: lỗi không nằm ở sự chậm trễ khi mua sách đầu năm của phụ huynh, mà ở một chuỗi mắt xích cung ứng thiếu tính toán và thiếu trách nhiệm.
Các câu chuyện phụ huynh kể lại có chi tiết gần như giống nhau: chuẩn bị từ rất sớm, đặt mua trọn bộ qua trường, song đến tận sát ngày khai giảng vẫn không đủ sách giáo khoa. Một phụ huynh ở Nghệ An phải cho mẹ đi khắp Yên Thành, Đô Lương, rồi nhờ người thân ở Hà Nội mua và gửi về cũng chỉ gom được vài cuốn lẻ. Ở TP.HCM, có người mất khoảng 30 ngày ngược xuôi giữa nhiều nhà sách, cả sàn thương mại điện tử, vẫn thiếu ít nhất một đầu sách. Khi những câu chuyện này lặp lại tại Hà Nội, Thanh Hóa và nhiều tỉnh khác, chúng ta phải thừa nhận: thiếu sách giáo khoa không còn là “sự cố” cục bộ mà là một căn bệnh hệ thống.
Khi phụ huynh 'mua sách đầu năm' như đi đánh trận
Hình ảnh quen thuộc năm nào cũng lặp lại: phụ huynh xếp hàng, chen chân, chạy từ hiệu sách này sang hiệu sách khác để mua sách đầu năm. Nhưng năm nay, mức độ căng thẳng tăng rõ rệt: nhiều người nói thẳng “đi săn sách” còn vất vả hơn mua đồ đắt tiền. Họ không chỉ mất thời gian mà còn bị bào mòn tinh thần vì mỗi nơi chỉ có một vài cuốn, thiếu tập 1 hoặc tập 2, hoặc có vở bài tập nhưng không đúng bộ sách giáo khoa mà giáo viên yêu cầu. Sách giáo khoa không đủ khiến chuyện mua sách từ một thủ tục đơn giản trở thành hành trình kiên nhẫn kéo dài nhiều tuần.
Một phụ huynh tại Hà Nội liên tục ghé các chuỗi nhà sách lớn, song chỉ nhận được câu trả lời mơ hồ: sách về nhỏ giọt, không biết lúc nào có hàng. Tại TP.HCM, báo chí ghi nhận cảnh phụ huynh đội nắng xếp hàng trước nhà sách của nhà xuất bản giáo dục, nhiều người tranh thủ mua thêm để gửi ra Hà Nội cho người thân. Trong các nhóm phụ huynh, việc mua hộ, nhường sách, thậm chí trả giá cao hơn cho những bộ sách hiếm trở thành chuyện thường. Khi một cuốn vở bài tập vài chục nghìn đồng trở nên khan hiếm chẳng khác gì hàng giới hạn, không thể nói hệ thống phân phối hiện tại đang làm tốt nhiệm vụ của mình.
Chuỗi cung ứng lỏng lẻo: từ dự báo lệch đến in ấn, phân phối chậm
Điều đáng lo là thiếu sách giáo khoa không xuất phát từ cú sốc bất ngờ, mà từ một chuỗi quyết định thiếu chính xác và thiếu dữ liệu. Nhân viên nhà sách thừa nhận số lượng sách in chủ yếu dựa trên đăng ký từ địa phương và trường học. Khi các con số đăng ký không sát nhu cầu thực, thiếu sách cục bộ là điều chắc chắn. Có những phiên bản vở bài tập cũ hết hàng, nhà xuất bản không còn in thêm, trong khi giáo viên vẫn yêu cầu học sinh dùng đúng loại đó. Việc các trường thay bộ sách (như đổi sang bộ Cánh diều, Kết nối tri thức với cuộc sống, hay bộ mới kèm vở Ôn luyện thông minh) mà khâu đặt in, phân phối không kịp thích ứng khiến hệ thống càng rối.
Theo chia sẻ của một nhân viên nhà sách ở Hà Nội, “số lượng sách được in chủ yếu dựa trên nhu cầu đăng ký từ các địa phương và trường học. Nếu số lượng đăng ký không sát với nhu cầu thực tế, việc thiếu cục bộ có thể xảy ra”. Khi phụ huynh từ nhiều tỉnh đổ về Hà Nội mua sách để gửi về quê, nguồn cung vốn dồi dào cũng nhanh chóng bị hút cạn ở một số đầu sách, khối lớp. Chuỗi cung ứng thiếu linh hoạt: không kịp tăng in với đầu sách thiếu, không điều phối lại giữa các khu vực. Kết quả là cùng một lúc, nơi thừa, nơi thiếu, nhưng người chịu thiệt cuối cùng luôn là học sinh.
Học sinh vào năm học mới với bộ sách 'chắp vá'
Tác động trực tiếp của thiếu sách giáo khoa là học sinh bước vào năm học với bộ sách chắp vá. Có em phải dùng chung sách với bạn cùng bàn, mỗi giờ học hai đứa cùng ghé đầu vào một cuốn, không thể ghi chú, không mang về nhà tự ôn. Vở bài tập không đủ, phụ huynh buộc phải photo từng trang cho con làm tạm, trong khi nhiều loại vở thiết kế để làm một lần, khó tái sử dụng. Sách giáo khoa không đủ khiến kế hoạch dạy – học bị phá vỡ: giáo viên phải điều chỉnh tiến độ, đổi cách giao bài, còn học sinh thì quen với việc “thiếu cũng được, hôm khác bổ sung sau”, một thói quen nguy hiểm đối với kỷ luật học tập.
Thêm vào đó, thiếu sách giáo khoa còn khoét sâu khoảng cách giữa các nhóm học sinh. Gia đình có điều kiện hơn có thể nhờ người ở TP khác mua hộ, đặt trên sàn thương mại điện tử, hoặc chấp nhận mua lại với giá chênh. Ngược lại, phụ huynh ở vùng xa, không quen kênh online, gần như bất lực khi nhà sách địa phương hết hàng. Từ góc nhìn của trẻ, cảm giác bất an ngay những ngày đầu năm học – khi bạn đã có đủ sách, còn mình thì không – dễ làm các em tự ti, mất hứng thú học tập. Đó là cái giá vô hình nhưng rất thật mà hệ thống phân phối sách lỏng lẻo đang bắt thế hệ học sinh phải trả.
Giải pháp thay thế sách: tình thế hay con đường lâu dài?
Đứng trước cảnh thiếu sách giáo khoa, phụ huynh không thể khoanh tay chờ. Họ xoay xở bằng mọi giải pháp thay thế sách có thể nghĩ ra: photo tạm vở bài tập, mượn sách của anh chị khóa trước, xin lại sách từ phụ huynh khác trong chung cư, tham gia các nhóm mạng xã hội để đổi – cho – bán sách cũ. Một số người tìm đến sách điện tử, file PDF hoặc hình ảnh chụp lại tài liệu để con theo kịp bài trên lớp. Với nhiều gia đình, đây là lựa chọn duy nhất để đảm bảo con không hoàn toàn bị “tay trắng” trong những tuần đầu năm học.
Tuy nhiên, chúng ta cần thẳng thắn: phần lớn những giải pháp này chỉ mang tính tình thế, không thể thay thế một hệ thống cung ứng ổn định. Photo sách vừa tốn kém, vừa dễ vi phạm bản quyền; sách điện tử thì phụ thuộc thiết bị và đường truyền, không phải gia đình nào cũng sẵn có. Kênh mua bán không chính thức lại tiềm ẩn nguy cơ sách giả, thiếu trang, sai bản. Khi phụ huynh phải tự xoay sở như vậy, trách nhiệm của cơ quan quản lý và nhà xuất bản không thể dừng ở lời hứa “sẽ khẩn trương bổ sung”. Cần những quy định rõ ràng về dự báo nhu cầu, cơ chế in bổ sung linh hoạt, và một chiến lược số hóa sách giáo khoa minh bạch, hợp pháp để phụ huynh có lựa chọn chính thống khi sách bản in khan hiếm.
