Canh tác lúa bền vững: từ khẩu hiệu đến quyết tâm của Bắc Ninh
Canh tác lúa bền vững là phương thức sản xuất lúa sử dụng các kỹ thuật nông nghiệp thân thiện, tối ưu nước, phân bón và quản lý rơm rạ để giảm phát thải nông nghiệp, bảo vệ đất, nước, đồng thời nâng thu nhập ổn định cho nông dân trong dài hạn. Động thái mạnh mẽ nhất gần đây là việc Hội Nông dân tỉnh Bắc Ninh tổ chức hội nghị sáng 20/8 để khởi động Dự án “Tuyên truyền, vận động nông dân áp dụng canh tác lúa thân thiện với môi trường, góp phần thực hiện mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050” và ký chương trình phối hợp với Sở Nông nghiệp và Môi trường giai đoạn 2026-2030. Đây không phải một cuộc vận động mang tính phong trào; nó là bước đi chiến lược biến nông nghiệp xanh Bắc Ninh từ định hướng chính sách thành thay đổi cụ thể trên từng thửa ruộng.
7.000 ha, 36 mô hình và hơn 70.000 nông dân: quy mô chưa từng có
Điểm nổi bật nhất của nông nghiệp xanh Bắc Ninh là quy mô hành động: toàn tỉnh đã xây dựng 36 mô hình tại 18 xã, trên hơn 600 ha lúa. Từ nền tảng này, các kỹ thuật nông nghiệp thân thiện được nhân rộng trên hơn 6.100 ha theo hướng áp dụng đồng bộ ba kỹ thuật cốt lõi (tưới ướt – khô xen kẽ, sử dụng phân bón hợp lý, quản lý rơm rạ đúng cách), và gần 7.000 ha áp dụng ít nhất một kỹ thuật bền vững. Quan trọng hơn, hơn 70.000 nông dân Bắc Ninh đã trực tiếp tham gia, biến dự án canh tác lúa bền vững thành quá trình học tập và đổi mới tập thể chứ không chỉ là “chương trình của nhà nước”. Đây là con số đủ lớn để thay đổi thói quen sản xuất của cả một vùng, nếu được duy trì liên tục và có cơ chế khuyến khích rõ ràng.
Giảm phát thải nông nghiệp: mục tiêu khí hậu gắn liền lợi ích kinh tế
Bắc Ninh không hành động trong khoảng trống; bối cảnh là cam kết đưa phát thải ròng về mức 0 vào năm 2050 và kế hoạch giảm phát thải khí mê-tan đến năm 2030 đã được Thủ tướng phê duyệt. Nghĩa là lúa gạo – vốn là một trong những ngành phát thải lớn – buộc phải thay đổi. Việc áp dụng các kỹ thuật như giảm lượng phân đạm, tưới ướt – khô xen kẽ, quản lý rơm rạ phù hợp đã được chứng minh giúp hạn chế đốt rơm rạ, giảm sử dụng phân bón hóa học và ước tính cắt giảm khoảng 559.600 tấn CO₂ tương đương mỗi năm. Trong giai đoạn 2026-2027, dự án đặt mục tiêu hỗ trợ 50.000 hộ trên 12.600 ha, cắt giảm khoảng 100 nghìn tấn phát thải khí nhà kính từ canh tác lúa. Nói cách khác, giảm phát thải nông nghiệp đang được gắn trực tiếp với cải thiện hiệu quả sản xuất, chứ không phải “hy sinh kinh tế vì môi trường”.
Nông dân là trung tâm: 3 kỹ thuật nhỏ, bước ngoặt lớn trên đồng ruộng
Điểm đáng giá nhất của chương trình là đặt nông dân ở vị trí trung tâm và bắt đầu từ những thay đổi kỹ thuật cụ thể. Ba kỹ thuật trọng tâm – tưới ướt – khô xen kẽ, sử dụng phân bón hợp lý, quản lý và xử lý rơm rạ đúng cách – là những giải pháp vừa trong tầm tay nông dân, vừa tạo ra tác động lớn tới chi phí sản xuất và chất lượng môi trường. Nền tảng của canh tác lúa bền vững ở Bắc Ninh vì vậy không phải là máy móc đắt tiền, mà là sự thay đổi thói quen: bớt phụ thuộc vào phân hóa học, không đốt rơm rạ, chủ động nước tưới. Việc khởi động dự án và ký chương trình phối hợp tạo cơ sở để các cơ quan tiếp tục hỗ trợ nông dân phát triển nông nghiệp sinh thái, nâng giá trị sản xuất và tăng thu nhập cho nông dân trên địa bàn tỉnh.
Từ 22.000 ha hiện tại đến chuỗi giá trị gạo xanh trong tương lai
Bắc Ninh hiện đã có gần 22.000 ha áp dụng các phương pháp như SRI hoặc canh tác lúa thân thiện với môi trường. Đây là nền tảng quan trọng để tỉnh tiếp tục mở rộng diện tích áp dụng kỹ thuật canh tác thân thiện tại các vùng sản xuất tập trung, đặt mục tiêu tối thiểu 3.000 ha trong giai đoạn 2026-2030. Quan điểm đáng chú ý là: giai đoạn 2026-2027 không chỉ dừng ở tuyên truyền, mà hướng tới nâng giá trị sản phẩm, tăng liên kết sản xuất – tiêu thụ và xây dựng chuỗi giá trị gạo thân thiện môi trường. Khi 35.000 tấn gạo xanh được doanh nghiệp bao tiêu và ít nhất 6 hợp đồng liên kết được ký kết, lợi ích của nông dân sẽ gắn chặt với việc duy trì kỹ thuật bền vững. Nếu Bắc Ninh giữ được hướng đi này, canh tác lúa bền vững sẽ không còn là “dự án thử nghiệm”, mà trở thành chuẩn mực mới của sản xuất lúa trong tỉnh.
