Định nghĩa một bước ngoặt: chấm dứt nâng điểm, làm đẹp học bạ để quay về thực chất
Chương trình hành động mới của Bộ Giáo dục và Đào tạo về tăng cường kỷ cương, xây dựng văn hóa trung thực, liêm chính và thực chất trong giáo dục là một chủ trương yêu cầu các trường chấm dứt tình trạng nâng điểm nhà trường, không làm đẹp học bạ, không chạy theo chỉ tiêu điểm số và tỷ lệ học sinh khá, giỏi, đồng thời tổ chức kiểm tra khách quan để kết quả đánh giá phản ánh đúng năng lực, phẩm chất và sự tiến bộ thật của học sinh. Điểm cốt lõi của quyết định này là thông điệp: bệnh thành tích không còn được dung thứ, và mọi bên liên quan – từ cán bộ quản lý, giáo viên đến học sinh – đều phải quay về với “dạy thật, học thật, thi thật, đánh giá thật”. Bộ không chỉ nêu khẩu hiệu mà gắn chương trình với việc giảm sổ sách, cuộc thi và công việc ngoài chuyên môn để giáo viên tập trung dạy học. Đây là bước ngoặt chính sách, nhưng thành công hay không phụ thuộc vào việc nhà trường có dám từ bỏ thành tích ảo.
Những yêu cầu mới: bỏ chỉ tiêu điểm số, đánh giá học sinh công bằng
Trọng tâm của chương trình hành động là thay đổi cách đánh giá học sinh: không lấy tỷ lệ học sinh giỏi làm thước đo thành tích, không giao chỉ tiêu điểm số hay tỷ lệ khá, giỏi cho giáo viên. Điều này trực tiếp đánh vào gốc rễ của nâng điểm nhà trường và làm đẹp học bạ – vốn tồn tại vì áp lực phải đạt “chuẩn đẹp” trên giấy. Theo yêu cầu, dạy học, kiểm tra, thi cử, tuyển sinh và kiểm định chất lượng phải bảo đảm kiểm tra khách quan, trung thực, phản ánh đúng năng lực và phẩm chất người học, không đánh đổi chất lượng thực chất để lấy chỉ tiêu hình thức. Việc đánh giá học sinh công bằng phải chú trọng sự tiến bộ, năng lực thực hành, khả năng vận dụng kiến thức chứ không chỉ là những con số lạnh lùng trên bảng điểm. Một câu nói dễ trích dẫn từ chương trình là: "Đến năm 2030, 100% cơ quan quản lý giáo dục, cơ sở giáo dục xây dựng và duy trì môi trường ‘dạy thật, học thật, thi thật, đánh giá thật’." Đây là cam kết dài hạn, không thể hoàn thành chỉ bằng vài văn bản.
Giảm hồ sơ, cuộc thi và việc ngoài chuyên môn: điều kiện để giáo viên dạy thật
Không thể đòi giáo viên đánh giá học sinh công bằng nếu họ bị nhấn chìm trong phong trào và giấy tờ. Bộ nên được ghi nhận ở điểm đã nhìn thẳng vào vấn đề này: một nội dung trọng tâm của chương trình là khắc phục bệnh thành tích, hình thức; giảm sổ sách, cuộc thi và các công việc ngoài chuyên môn. Chỉ khi bớt phải chạy các hội thi, hội thao, hội diễn, báo cáo thi đua… giáo viên mới có thời gian soạn bài, quan sát sự tiến bộ từng học sinh, và thiết kế kiểm tra khách quan hơn. Chương trình yêu cầu rà soát toàn ngành các loại hồ sơ, sổ sách, báo cáo, kỳ thi, cuộc thi, hội thi, hội thao và phong trào thi đua để tinh gọn hoặc loại bỏ những hoạt động không thiết thực, gây áp lực thành tích cho học sinh, giáo viên và cha mẹ học sinh. Nếu các sở giáo dục không làm thật phần này, khẩu hiệu “thi thật, đánh giá thật” sẽ bị bóp nghẹt bởi những cuộc thi vô nghĩa.
Trách nhiệm của nhà trường: từ quản lý điểm số đến xây dựng văn hóa trung thực
Điểm đáng chú ý là Bộ không chỉ nhắm đến giáo viên, mà đặt trách nhiệm trực tiếp lên nhà trường và cán bộ quản lý. Các trường phải xây dựng và thực hiện nghiêm quy tắc ứng xử liêm chính học thuật, văn hóa trung thực trong nhà trường; hoạt động đánh giá, thi đua, khen thưởng phải công khai, minh bạch để người học, cha mẹ học sinh và xã hội giám sát. Cán bộ quản lý chịu trách nhiệm về tính trung thực, khách quan của kết quả đánh giá, thi cử, và không được giao chỉ tiêu áp đặt về điểm số, tỷ lệ học sinh khá, giỏi cho giáo viên. Đây là bước chuyển từ tư duy “ép dưới để đẹp báo cáo” sang “chịu trách nhiệm về sự thật”. Các cơ sở giáo dục phải thiết lập kênh tiếp nhận, xử lý phản ánh, kiến nghị liên quan đến hành vi vi phạm kỷ cương, thiếu trung thực, hình thức trong giáo dục; đồng thời bảo vệ người phản ánh theo pháp luật. Nếu cơ chế phản ánh chỉ tồn tại trên giấy, nâng điểm và làm đẹp học bạ sẽ tiếp tục diễn ra trong bóng tối.
Thách thức và lợi ích: công bằng đánh giá để học sinh tiến bộ thật
Từ năm học 2026–2027, các đơn vị phải triển khai chương trình, rà soát và loại bỏ những kỳ thi, hội thi, hội thao, phong trào hình thức gây áp lực thành tích; đồng thời điều chỉnh cách kiểm tra, đánh giá theo hướng thực chất, khách quan. Lộ trình đến 2030 với mục tiêu 100% môi trường “dạy thật, học thật, thi thật, đánh giá thật” cho thấy Bộ chấp nhận chặng đường dài, đầy xung đột với thói quen thành tích. Thách thức lớn nhất nằm ở tư duy: nhiều phụ huynh vẫn thích học bạ đẹp, nhiều địa phương vẫn muốn tỷ lệ học sinh giỏi cao. Việc chấm dứt nâng điểm nhà trường và làm đẹp học bạ sẽ khiến các con số bớt “lung linh”, nhưng đổi lại, học sinh được đánh giá đúng năng lực, phẩm chất và sự tiến bộ thực chất, không còn bị áp lực từ chỉ tiêu điểm số. Lợi ích dài hạn là một thế hệ biết coi trọng tri thức thật hơn thành tích trên giấy. Kết luận hợp lý là: nếu các bên đều chấp nhận sự thật – dù là những bảng điểm kém đẹp hơn – thì chất lượng giáo dục mới có cơ hội tiến bộ thật sự.
