Nghịch lý chi tiêu: Khách quốc tế “tiêu ít”, người Việt “tiêu nhiều”

Chi tiêu khách du lịch: Vấn đề không còn là “đông khách” mà là “khách tiêu bao nhiêu”

Nghịch lý chi tiêu du lịch hiện nay là tình trạng lượng khách quốc tế đến Việt Nam lớn, khách Việt đi nước ngoài cũng tăng mạnh, nhưng giá trị chi tiêu bình quân mỗi lượt quá chênh lệch và chưa tương xứng với tiềm năng, khiến mục tiêu kinh tế du lịch dài hạn bị đe dọa. Trong khi người Việt sẵn sàng bỏ nhiều tiền để trải nghiệm, mua sắm ở nước ngoài, thì khách quốc tế đến Việt Nam chủ yếu trả cho những dịch vụ cơ bản, lưu trú ngắn, ít hoạt động về đêm và ít mua sắm, làm cho dòng tiền bị “mỏng” và lan tỏa yếu trong nền kinh tế. Vấn đề không nằm ở khả năng hấp dẫn về cảnh quan hay văn hóa, mà ở cách chúng ta thiết kế trải nghiệm và tính toán giá trị trên mỗi khách, thay vì chỉ chăm chăm vào con số lượt khách.

Các mục tiêu về du lịch năm 2030 được xác định rất tham vọng: tăng mạnh lượng khách quốc tế và nội địa, nâng tổng thu, đưa du lịch thành ngành mũi nhọn, trọng tâm là dòng khách chi tiêu cao, lưu trú dài ngày. Tuy nhiên với mức chi tiêu bình quân hiện tại còn thấp, khoảng cách giữa “tham vọng trên giấy” và thực tế vận hành là rất rõ. Nếu vẫn tư duy theo lối cũ, coi thành tích là “đón được bao nhiêu khách”, ngành khó tránh khỏi rơi vào bẫy tăng trưởng số lượng nhưng chất lượng giá trị thấp. Muốn giải bài toán nghịch lý chi tiêu, phải dám đặt lại câu hỏi: mỗi khách đang để lại bao nhiêu giá trị, ở bao nhiêu ngày, và dòng tiền ấy đi vào đâu trong nền kinh tế.

Câu chuyện gia đình đi chơi lễ: Hình ảnh thu nhỏ của bài toán chi tiêu

Thực tế nghịch lý chi tiêu khách du lịch không phải là câu chuyện xa vời, mà diễn ra trong những chuyến đi rất đời thường. Một gia đình từ Đồng Nai lên TP.HCM chơi lễ với gần 20 người, tham quan Dinh Độc Lập, chợ Bến Thành rồi về nhà bà con ở Bình Dương. Các điểm đến đông khách, không khí sôi động, nhưng chi tiêu của cả đoàn lại khá hạn chế: vé tham quan, nước uống, một bữa trưa tại nhà hàng trong trung tâm thành phố, hầu như không thêm dịch vụ vui chơi, giải trí hay mua sắm lưu niệm vì “không biết mua gì”. Đây là bức tranh thu nhỏ cho thấy chúng ta giỏi thu hút người đến, nhưng yếu trong việc gợi ý hoạt động và tạo lý do để khách chi thêm cho trải nghiệm.

Một chương trình tour thông thường hiện nay vẫn mang nặng tính “hành chính”: di chuyển từ sáng đến tối theo lịch trình cố định, phần chi tiêu chủ yếu gói trong vé tham quan đã trả sẵn. Không gian cho trải nghiệm mở rộng – từ show nghệ thuật, phố ẩm thực đêm, workshop văn hóa đến hoạt động giải trí – còn ít hoặc được tổ chức rời rạc. Khi mọi thứ bị bó hẹp như vậy, khách khó có cơ hội phát sinh thêm chi tiêu, dù thu nhập không hề thấp. Theo phân tích của một số chuyên gia, khách không thiếu tiền để tiêu, mà điểm đến thiếu sản phẩm đủ hấp dẫn để bán. Nếu không thay đổi tư duy thiết kế trải nghiệm, lượng khách tăng lên cũng khó tạo ra bước nhảy về doanh thu.

Từ đếm đầu khách sang đo giá trị: Bài học từ các điểm đến định vị cao

Lâu nay, ngành du lịch quen tự hào với những con số lượt khách tăng đều qua các năm, các dịp lễ đón hàng triệu người, doanh thu ở một số địa phương đạt mốc nghìn tỷ đồng. Nhưng nếu nhìn xa hơn, đó mới là bề nổi. Các nhà nghiên cứu du lịch đã chỉ ra một hướng tiếp cận khác: thay vì thống kê đầu khách, hãy thống kê giá trị trên một lượt khách. Kinh nghiệm từ các điểm đến trong khu vực cho thấy họ không cố tăng số lượng bằng mọi giá, mà tập trung phân khúc chi tiêu cao, như khách MICE – hội thảo, hội nghị kết hợp nghỉ dưỡng – với mức chi tiêu trung bình cao hơn khoảng gấp đôi khách nghỉ dưỡng thông thường. Cách làm này giúp doanh thu du lịch tăng nhanh hơn tốc độ tăng khách, tránh được áp lực hạ tầng và môi trường.

Đề xuất xây dựng bộ KPI mới cho du lịch, bao gồm chi tiêu mỗi ngày, số đêm lưu trú, số địa phương khách đi qua, tỷ lệ khách quay lại, và quan trọng nhất là tỷ lệ tiền thực sự ở lại nền kinh tế trong nước, là một thay đổi tư duy cần thiết. Nó buộc toàn hệ thống – từ cơ quan quản lý đến doanh nghiệp – phải tự hỏi: làm thế nào để khuyến khích khách ở lâu hơn, chi nhiều hơn, quay lại nhiều lần? Một câu nói đáng trích dẫn là: "Nếu 30 triệu khách ở lâu và chi tiêu tốt sẽ tạo ra giá trị cho nền kinh tế cao hơn 40 triệu khách đến nhanh, đi nhanh". Khi thước đo thành công chuyển sang chất lượng và giá trị, mọi quyết định đầu tư sản phẩm, hạ tầng, nguồn nhân lực cũng sẽ khác đi.

Xây kinh tế du lịch 24 giờ: Tăng thời gian lưu trú, mở rộng giỏ chi tiêu

Muốn khách quốc tế chi tiêu nhiều hơn, giải pháp không thể chỉ dừng ở việc tăng giá vé tham quan hay dịch vụ cơ bản. Cốt lõi là phải đổi mới từ tư duy trải nghiệm: không xem tour như lịch trình di chuyển, mà như chuỗi trải nghiệm liền mạch cả ngày lẫn đêm. Một số chuyên gia gợi ý xây dựng "ngành kinh tế du lịch 24 giờ" thay vì chỉ có tour từ 8 giờ sáng đến 5 giờ chiều. Điều này nghĩa là thành phố phải sống cả ban đêm với phố ẩm thực, show văn hóa, biểu diễn nghệ thuật, không gian sáng tạo, chợ đêm, hoạt động giải trí gia đình... Khi khách có thêm lý do ở lại thêm một đêm, họ sẽ chi tiêu cho khách sạn, ăn uống, mua sắm và những trải nghiệm mà hiện nay thị trường vẫn bỏ ngỏ.

Đổi mới tư duy trải nghiệm còn đòi hỏi cách làm tour linh hoạt hơn. Thay vì gói trọn chi phí trong một chương trình khép kín, hãy mở ra các “điểm nhấn” để khách tự lựa chọn chi thêm – từ hoạt động cộng đồng, lớp học ngắn về văn hóa, tour chuyên đề, tới dịch vụ cá nhân hóa. Quan trọng nữa là phải kết nối tốt hơn giữa du lịch và các ngành khác như ẩm thực, nghệ thuật, công nghệ, bán lẻ… để dòng tiền lan tỏa rộng trong nền kinh tế. Khi hệ sinh thái này được xây dựng, chi tiêu khách du lịch sẽ không chỉ dồn vào vài doanh nghiệp lớn, mà tạo cơ hội cho hàng loạt hộ kinh doanh, nghệ sĩ, nhà sản xuất địa phương, đúng nghĩa du lịch là ngành kinh tế tổng hợp.

Kết luận: Đã đến lúc xem lại mục tiêu và cách làm du lịch

Nghịch lý khách quốc tế chi tiêu ít, người Việt đi nước ngoài chi nhiều cho thấy du lịch Việt Nam đang đứng giữa hai lựa chọn: tiếp tục đuổi theo kỷ lục về số lượng, hay chuyển sang chiến lược nâng giá trị mỗi khách. Với mục tiêu đến năm 2030, du lịch đóng góp trực tiếp lớn hơn cho tăng trưởng, lựa chọn thứ hai gần như là bắt buộc. Bài toán chi tiêu khách du lịch vì thế không chỉ là chuyện giá phòng hay vé tham quan, mà là trọn bộ tư duy về sản phẩm, trải nghiệm, đo lường thành công và phân phối lợi ích.

Nếu coi du lịch là ngành kinh tế mũi nhọn, chúng ta phải dám từ bỏ tâm lý “đông khách là thắng lợi” để hướng tới “mỗi khách là một nguồn giá trị dài hạn”. Khi đó, câu hỏi chính sách sẽ khác, chiến lược doanh nghiệp sẽ khác và những chuyến đi của mỗi gia đình sẽ không còn dừng ở vài tấm vé tham quan, vài chai nước, một bữa trưa rồi vội vã quay về. Một ngành du lịch biết nuôi dưỡng trải nghiệm 24 giờ, biết kéo dài thời gian lưu trú, biết khuyến khích khách chi cho những điều ý nghĩa, mới có thể giải được nghịch lý chi tiêu và biến lợi thế tài nguyên thành sức mạnh kinh tế thực sự.