Giáo viên vùng sâu: nghề dạy học biến thành nghề “giữ người”
Giáo viên vùng sâu, đặc biệt là giáo viên miền núi, là những người không chỉ đứng lớp truyền đạt kiến thức mà còn phải đi từng nhà, lên tận nương rẫy, vượt suối, băng rừng để vận động, thuyết phục và giữ học sinh lớp học trước áp lực mưu sinh, mùa vụ và những rào cản hành chính kéo dài nhiều năm. Đó là công việc thừa trách nhiệm nhưng thiếu ghi nhận, đòi hỏi từ họ sự kiên trì, thấu cảm và chấp nhận hy sinh đời sống cá nhân cho tương lai của trẻ em nông thôn. Câu chuyện của thầy Võ Hoàng Sơn ở Sa Bình cho thấy bức tranh giáo dục nông thôn bị “trói” chặt vào đời sống nương rẫy: hơn 70% học sinh trong trường là con em đồng bào dân tộc thiểu số, cuộc sống gắn với mùa vụ nên mỗi dịp thu hoạch hay sau mưa lũ, việc đến lớp luôn bị gián đoạn. Khi thầy nói “muốn gieo chữ phải đi đến tận nơi, hiểu từng hoàn cảnh và giữ từng em ở lại trường”, đó không phải là khẩu hiệu mà là thực tế công việc hằng ngày. Về bản chất, họ đang làm nhiệm vụ mà cả hệ thống đáng lẽ phải cùng gánh, nhưng lại bị để một mình đứng mũi chịu sào.
Khi lớp học phải cạnh tranh với mùa rẫy và những chuyến đi làm ăn xa
Thách thức giáo dục nông thôn nằm ở chỗ trường học không chỉ cạnh tranh với giải trí hay mạng xã hội, mà cạnh tranh trực tiếp với cái ăn, cái mặc. Ở Sa Bình, nhiều gia đình vẫn gắn cuộc sống với nương rẫy và mùa vụ, nên mỗi mùa thu hoạch, mỗi đợt lễ hội hay sau những ngày mưa lũ kéo dài, chuyện học của trẻ luôn bị đẩy xuống hàng thứ yếu. Có những em nghỉ học không phải vì chán chữ mà vì cha mẹ cần thêm một đôi tay trên rẫy. Từ đó, giữ học sinh lớp học trở thành bài toán sinh kế, không còn là chuyện chuyên môn sư phạm. Đó cũng là thực tế ở điểm trường Huồi Hốc, nơi đường vào bản quanh co, một bên núi cao, một bên vực sâu, mùa mưa đất trơn trượt, sạt lở khiến giáo viên phải mất gần một giờ đi xe máy cho quãng đường chỉ khoảng 10km. Trong cụm Huồi Hốc có 96 hộ dân tộc Khơ Mú, khoảng 30% trẻ em theo bố mẹ đi làm ăn xa, số còn lại chủ yếu ở với ông bà. Hè vừa qua, khi nhiều em chưa kịp trở về mà năm học đã cận kề, cô Lầu Y Xì và cô La Thị Vân buộc phải đến từng gia đình, thậm chí lên tận rẫy hoặc đi vào buổi tối để hỏi cho ra từng em. Một hệ thống vốn được thiết kế để đón học sinh vào trường nay phải chạy ngược chiều, đi tìm từng đứa trẻ giữa núi rừng để “kéo” chúng về lớp.
Từ xin sách vở đến xin… giấy khai sinh cho trò
Khi nói đến thách thức giáo viên vùng sâu, nhiều người nghĩ ngay đến chuyện thiếu cơ sở vật chất, nhưng đó chỉ là phần nổi. Phần chìm là những rào cản hành chính, đôi khi phi lý đến mức giáo viên phải chờ ngày cha mẹ… đủ tuổi để làm giấy khai sinh cho con. Tại Huồi Hốc, vẫn có những trường hợp bố mẹ kết hôn khi chưa đủ tuổi, khiến khi trẻ sinh ra gia đình không thể làm giấy khai sinh, việc nhập học và hoàn thiện hồ sơ bị vướng đủ loại thủ tục. Thương trò chịu thiệt thòi, các cô giáo kiên trì đợi đến lúc cha mẹ các em đủ tuổi, rồi đưa họ ra trung tâm xã, hỗ trợ làm thủ tục kết hôn và hoàn thiện giấy khai sinh cho trẻ. Đây là phần việc lẽ ra thuộc về chính quyền cơ sở, nhưng lại đang được chuyển sang vai giáo viên miền núi. Cùng lúc đó, ở Sa Bình, nhà trường phải “đến từng nhà, rà từng em”, phân công giáo viên phụ trách theo từng thôn, làng để vừa vận động, vừa tìm cách tháo gỡ các khó khăn cụ thể cho học sinh. Với phương châm “Không để học sinh nào vì hoàn cảnh khó khăn mà phải bỏ học”, tập thể giáo viên tìm cách huy động nguồn lực xã hội, từ bộ sách giáo khoa, cuốn vở, bộ quần áo đến bao gạo, suất học bổng để bù đắp cho những thiếu hụt trong từng gia đình. Một bộ sách về mặt vật chất không lớn, nhưng với gia đình còn nhiều lo toan, đó là sự sẻ chia đúng lúc; một suất học bổng có thể không thay đổi cuộc sống, nhưng giúp đứa trẻ hiểu rằng có người đang tin vào mình. Rõ ràng, giáo viên không chỉ dạy học, họ đang tự biến mình thành cán bộ dân vận, cán bộ an sinh và cả “thư ký hành chính” bất đắc dĩ cho học trò.
Cái giá cảm xúc mà giáo viên miền núi phải trả
Đằng sau những con số sĩ số ổn định là cái giá cảm xúc khổng lồ mà giáo viên miền núi phải trả. Thầy Võ Hoàng Sơn đi từ Nghệ An vào vùng khó, được kết nạp Đảng ngay khi còn là sinh viên, xem đó là dấu mốc trách nhiệm với nghề và cộng đồng. Nhiều năm làm hiệu trưởng ở những xã giáp biên, thầy hiểu rằng chuyên môn chỉ là nền tảng; nếu không gắn bó với học sinh, phụ huynh và cộng đồng, ngôi trường sẽ không thể đứng vững. Nhưng chính sự gắn bó ấy cũng khiến họ bị “mắc kẹt”: mỗi lần học sinh vắng mặt là thêm một lần trăn trở, mỗi gia đình khó khăn là thêm một câu chuyện day dứt. Ở các bản làng biên giới Nghệ An, giáo viên mầm non như cô Xì, cô Vân chấp nhận bám bản, bám lớp giữa những nơi “3 không”, dựng lều tạm làm tổ ấm, gửi lại thanh xuân để thắp sáng ước mơ cho trẻ vùng cao. Họ vào rẫy kéo trò về lớp, hỗ trợ gia đình làm giấy khai sinh, vận động phụ huynh đưa con đến trường thay vì để ở nhà với ông bà. Một cụ bà kể, nhờ các cô giáo hướng dẫn, hỗ trợ làm giấy tờ nên giờ các cháu có đủ giấy khai sinh, được đi học và được Nhà nước hỗ trợ tiền ăn, tiền học, bố mẹ đi làm xa mà gia đình “đỡ lo” hơn. Đó là niềm vui, nhưng cũng là bằng chứng cho thấy hệ thống đang dựa quá nhiều vào sự hy sinh cảm xúc của từng thầy cô. Sự bào mòn này nếu không được nhận diện và bù đắp, sẽ trở thành nguyên nhân âm thầm đẩy người tâm huyết ra khỏi nghề.
Không thể trông chờ mãi vào lòng tốt của thầy cô
Nhìn vào hành trình đi tìm học trò giữa mùa rẫy, chờ cha mẹ đủ tuổi để khai sinh cho trò, câu hỏi đặt ra là: chúng ta có chấp nhận duy trì một hệ thống giáo dục nông thôn dựa trên lòng tốt cá nhân lâu dài không? Ở Sa Bình, giữ một học sinh ở lại trường không chỉ là vận động, mà là quá trình xây dựng niềm tin giữa nhà trường với gia đình, giữa giáo viên với phụ huynh và giữa ngôi trường với cộng đồng. Niềm tin ấy rất quý, nhưng nếu không có sự thay đổi chính sách, hỗ trợ hạ tầng, cải thiện truyền thông ở cơ sở, nó sẽ bị đặt lên vai những người vốn đã quá kiệt sức. Việc khảo sát phổ cập tại một số bản cho thấy chỉ riêng 6 bản do một trường quản lý đã ghi nhận 64 trẻ 0-5 tuổi chưa có giấy khai sinh trong năm học 2025-2026, năm học sau vẫn còn 17 trường hợp chưa được hoàn tất. Đây không phải là vài trường hợp cá biệt, mà là dấu hiệu của một lỗ hổng thể chế. Giáo viên vùng sâu đang phải “vá” lỗ hổng ấy bằng thời gian, sức khỏe và cảm xúc của mình. Nếu xã hội tiếp tục coi những câu chuyện thầy cô vượt suối, băng rừng là những tấm gương lãng mạn để kể mỗi dịp 20/11, chúng ta sẽ bỏ lỡ cơ hội sửa từ gốc. Điều họ cần không chỉ là lời khen, mà là một hệ thống biết chia sẻ trách nhiệm và giảm bớt gánh nặng phi giáo dục trên đôi vai vốn sinh ra để dạy chữ.
