Từ bến thuyền La Giang đến xưởng nhà gỗ mít: bước ngoặt của một thế hệ thợ mộc
Hành trình một thợ mộc Hà Tĩnh rời nghề đóng thuyền ven sông La Giang để chuyển sang dựng nhà gỗ mít nội thất cao cấp cho thấy cách lao động thủ công truyền thống thích ứng với biến động thị trường, vừa giữ tay nghề mộc, vừa tìm được cơ hội kinh tế mới trong không gian thờ tự và nhà ở hiện đại.
Ở xã Đức Minh, nơi tiếng cưa tiếng đục gắn với nghề đóng thuyền từ bao đời, ông Nguyễn Văn Minh sinh năm 1969 lớn lên cùng những con thuyền gỗ trên sông La Giang. Khi nghề đóng thuyền gỗ dần thu hẹp vào năm 1993, ông buộc phải trả lời câu hỏi sống còn: bám víu quá khứ hay chủ động chuyển nghề để giữ lấy tay nghề và thu nhập. Quyết định rời "nghề đóng thuyền" không chỉ là lựa chọn cá nhân, mà là biểu tượng cho cả một thế hệ thợ mộc Hà Tĩnh đang đứng trước sự suy tàn của phương tiện đường thủy truyền thống. Việc ông Minh nhìn thấy nhu cầu tăng mạnh về nhà ở, nhà thờ gia tiên, nhà thờ dòng họ bằng gỗ và chọn gỗ mít làm lối đi mới cho thấy tư duy kinh tế nhạy bén, không chờ chính sách mà tự xoay xở bằng chính kỹ năng đã được rèn giũa từ nghề cũ.
Xưởng Minh Mít: nhà gỗ mít tiền tỷ và nhu cầu nội thất gỗ cao cấp
Nếu những con thuyền gỗ từng là tài sản lớn của cư dân ven sông, thì ngày nay nhà gỗ mít nội thất lại trở thành biểu tượng mới của sự sung túc, khi một căn nhà có giá từ khoảng 400 triệu đồng đến vài tỷ đồng, tùy diện tích, quy mô và mức độ cầu kỳ trong thiết kế, chạm khắc. Sự dịch chuyển từ phương tiện mưu sinh trên sông sang không gian thờ tự và nhà ở cho thấy gỗ mít nội thất đang bước lên một nấc thang giá trị khác: từ vật liệu bình dân của vườn nhà trở thành chất liệu của những công trình tiền tỷ.
Xưởng mộc Minh Mít ra đời từ quyết định chuyển nghề đó, và nhanh chóng chứng minh lựa chọn của ông Minh không chỉ đúng mà còn đi trước xu hướng. Trung bình mỗi năm, xưởng nhận thi công hàng chục công trình nhà gỗ mít, nhà thờ gia tiên, nhà thờ dòng họ, cùng hoành phi, câu đối, bàn thờ, tượng thờ phục vụ không gian thờ tự. Khách hàng không còn bó hẹp trong xã Đức Minh hay Hà Tĩnh, mà mở rộng sang Nghệ An, Thanh Hóa và nhiều tỉnh, thành khác, cho thấy nhu cầu nội thất gỗ mít cao cấp đang lan rộng vượt khỏi biên giới một làng nghề. Ở góc độ kinh tế, đây là một thị trường đủ lớn để một xưởng mộc địa phương duy trì thường xuyên khoảng 15 thợ chính, có thời điểm tăng lên gấp đôi, với thu nhập dao động 15–35 triệu đồng/tháng, mức mà nhiều lao động nông thôn khó có được nếu bám vào nghề cũ.
Gỗ mít nội thất: từ cây bị kiêng trước nhà đến chất liệu thờ tự được săn đón
Điều thú vị là sự trỗi dậy của nhà gỗ mít và nội thất gỗ mít diễn ra song song với một quan niệm dân gian khá phổ biến: người xưa kiêng trồng cây mít ngay trước cửa nhà vì lo tán rộng, thân lớn che ánh sáng, làm không gian bí bách và khó chăm sóc, thu hoạch. Thậm chí, ở một số vùng còn lưu truyền quan niệm cây mít mang tính âm "nặng" nên không hợp đặt chính diện cửa ra vào. Thế nhưng, chính loại cây bị kiêng trồng trước nhà ấy lại cung cấp loại gỗ được ưa chuộng bậc nhất trong các công trình thờ tự và nội thất gỗ cao cấp.
Lý do nằm ở đặc tính vật liệu: gỗ mít có màu vàng sáng đẹp, thớ mịn, trọng lượng không quá nặng, dễ đục chạm, rất hợp với nghề mộc truyền thống khi tạo tượng Phật, tượng thần, án gian, hoành phi, câu đối và đồ thờ cúng. Sau thời gian sử dụng, gỗ mít lên màu vàng nâu ấm, tạo cảm giác trang nghiêm, cổ kính mà nhiều loại gỗ khác khó mang lại. Quan trọng hơn, nếu được tuyển chọn và xử lý tốt, gỗ mít có độ bền tương đối cao, phù hợp với những vật dụng cần dùng lâu dài trong không gian thờ tự. Sự đối lập giữa việc kiêng trồng cây mít trước nhà và việc săn đón gỗ mít nội thất cho thấy cách người Việt tách biệt không gian phong thủy sinh hoạt với không gian tâm linh, đồng thời cho thấy sức sống dai dẳng của kinh nghiệm dân gian: không phải loại cây nào bị kiêng trồng ở một vị trí là bị "cấm" trong mọi ngữ cảnh.
Lao động mộc truyền thống: giữ nghề bằng cách bước vào thị trường nội thất hiện đại
Câu chuyện của ông Minh không dừng ở một xưởng mộc ăn nên làm ra, mà phản ánh xu hướng rộng hơn: thợ mộc truyền thống buộc phải tìm cơ hội kinh tế mới trong thị trường nội thất hiện đại nếu không muốn nghề bị xếp vào ký ức. Khi nghề đóng thuyền gỗ dần thu hẹp, ông Minh đã chủ động chuyển sang dựng nhà gỗ mít để công việc ổn định hơn, đồng thời tạo việc làm thường xuyên cho anh em thợ mộc địa phương. Đây là lựa chọn mang tính chiến lược: thay vì chờ khách đặt thuyền trong bối cảnh phương tiện giao thông thay đổi, ông đưa tay nghề mộc vào không gian nhà ở, nhà thờ – những nhu cầu ít khi mất đi.
Theo chính quyền xã Đức Minh, cơ sở của ông Minh hiện là một trong những điểm hiếm hoi duy trì nghề mộc truyền thống, đồng thời mở rộng sản phẩm nhà gỗ đến nhiều địa phương và tạo việc làm cho khoảng 40–50 lao động. Điều đó cho thấy, nội thất gỗ mít không chỉ là câu chuyện thẩm mỹ hay phong thủy, mà là lối thoát kinh tế cho cả một cộng đồng thợ mộc Hà Tĩnh. Những người thợ trẻ được dẫn dắt từ các công đoạn cơ bản đến chạm khắc, lắp dựng, nâng tay nghề qua từng công trình, thay vì phải bỏ quê đi làm công nhân xa nhà. Trong bối cảnh nhiều làng nghề truyền thống đang mất dần thế hệ kế cận, mô hình như Minh Mít cho thấy một con đường khả thi: giữ nghề bằng cách chấp nhận thay đổi sản phẩm, nhưng không đánh mất linh hồn của kỹ nghệ mộc.
Kết luận: nhà gỗ mít là lời đáp của làng mộc trước thời cuộc
Nhìn từ La Giang, nhà gỗ mít không chỉ là những công trình tiền tỷ mà khách hàng ở Hà Tĩnh, Nghệ An, Thanh Hóa tìm đến, mà còn là lời đáp của làng mộc trước sức ép thời cuộc. Khi thuyền gỗ không còn là nhu cầu phổ biến, thợ mộc Hà Tĩnh đã khéo léo chuyển sang nội thất gỗ mít, tận dụng ưu điểm thẩm mỹ, độ bền và ý nghĩa tâm linh của loại gỗ từng bị kiêng trồng trước nhà. Sự chuyển dịch này cho thấy một bài học rõ ràng: bảo tồn nghề truyền thống không đồng nghĩa với cố chấp giữ nguyên sản phẩm, mà là giữ lấy tay nghề, rồi đưa tay nghề ấy vào những thị trường mới – từ bến thuyền sang gian thờ, từ con nước La Giang sang không gian nội thất gỗ cao cấp.
Ở góc độ rộng hơn, câu chuyện của ông Minh đặt ra câu hỏi cho nhiều làng nghề khác: liệu chúng ta có dám bước ra khỏi vùng an toàn của sản phẩm cũ để tìm chỗ đứng mới, như cách một người thợ mộc bỏ nghề đóng thuyền để dựng nên những nhà gỗ mít nội thất được săn đón khắp vùng Bắc Trung Bộ. Nếu câu trả lời là có, thì những xưởng mộc như Minh Mít sẽ không chỉ là nơi sản xuất, mà còn là trường học nghề sống động, nơi kinh nghiệm dân gian, phong thủy và thị trường hiện đại gặp nhau trên từng thớ gỗ mít vàng nâu.
